هما سعادتمند - 14سال پس از مخابره نخستین پیام تلگرافی «ساموئل مورس»، صدراعظم قاجارها در یکی از گفت وگوهایش با ناصرالدین شاه از این اختراع می گوید. تعریف و تمجیدهای «آقاخان نوری»، تاجدار قاجاری را به صرافت آوردن تلگراف به ایران می اندازد. برابر تقویم های تاریخی امروز هشتادونهمین سال (1310) استقلال تلگراف خانه در ایران است. اسناد آرشیوی کتابخانه ملی ایران گواه این است که 74سال پیش از این تاریخ، مقارن با دوران حکومت ناصرالدین شاه قاجار، آزمایشی موفقیت آمیز دراین باره به همت اعتمادالسلطنه در اسفندماه1236 انجام می گیرد و نخستین پیام تلگراف از مدرسه دارالفنون به کاخ شاه مخابره می شود. این اسناد از «عباسعلی خان دنبلی» نیز به عنوان نخستین کسی نام می برد که اولین پیام تلگرافی در ایران را مخابره می کند. او در این پیام می نویسد: «منت خدای را عزوجل که طاعتش موجب قربت است و به شکراندرش مزید نعمت.»
آغاز پروژه توسعه خطوط تلگراف در ایران
یک سال بعد از این تاریخ، یکی از معلمان اتریشی دارالفنون به نام «موسیوکرشش» با نظارت و اهتمام «علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه» عمارت گلستان را از طریق تلگراف به باغ لاله زار متصل کرد. به ثمررسیدن این طرح، آغاز پروژه توسعه خطوط تلگراف در تهران و دیگر شهرهای ایران را رقم زد. در همین راستا نخستین خط طولانی تلگراف در ایران به فاصله 300کیلومتر نیز در تیرماه1238 بین تهران و چمن سلطانیه، اردوگاه تابستانی ناصرالدین شاه واقع در نزدیکی زنجان، ایجاد شد.
چرخ الماس و سیم صاعقه
اما خبر رسیدن تلگراف به ایران را نخستین بار روزنامه «وقایع اتفاقیه» منتشر کرد و ایرانی ها با خواندن گزارش های این جریده با این پدیده آشنا شدند. در گزارش هایی که وقایع اتفاقیه نوشته، سیم و دستگاه تلگراف چنان اختراع شگفت انگیزی معرفی شده که درباره آن تعبیرهایی چون چرخ الماس، چرخ آتشی، چرخ صاعقه و سیم صاعقه به کار رفته است.
مخبرالدوله و وزارت تلگراف
ناگفته نماند که تلگراف از ابتدای تأسیسش در ایران تا سال1255خورشیدی در زیرمجموعه وزارت علوم قرار داشته است، ولی در اسفندماه این سال به دستور ناصرالدین شاه، «علیقلی خان هدایت»، ملقب به مخبرالدوله، به عنوان نخستین وزیر تلگراف ایران منصوب و وزارت ارتباطات به صورت رسمی تأسیس می شود. او در مردادماه این سال خط تلگراف تهران به مشهد را راه اندازی کرد.
استقلال تلگراف خانه ایران
اما اداره ای که مخبرالدوله وزارتش را برعهده گرفته بود، برای مستقل شدن راه درازی پیش رو داشت، زیرا در این دوران امتیاز تلگراف خانه ایران به شرکت تلگراف هند و اروپا تعلق داشت و انگلیسی ها از آن بهره برداری می کردند، اما درنهایت در سال1308خورشیدی وزارت پست و تلگراف در پیشنهادی به مجلس سهام شرکت تلفن وقت را خریداری کرد و وزارت پست و تلگراف و تلفن شکل گرفت و«میرزا قاسم خان صوراسرافیل» به عنوان وزیر این قسمت منصوب شد. با انحلال شرکت تلگراف هند و اروپا در اواخر بهمن ماه1310 امتیاز تلگراف خانه ایران به آن بازگشت و تلگراف خانه ایران که پست، تلگراف و تلفن را زیرمجموعه خود داشت، به صورت رسمی استقلال پیدا کرد و مشغول به کار شد.
حالا از تلگراف خانه حرف می زنم
ورود تلگراف به مشهد در مردادماه1255 رقم می خورد. نخستین پیام این خط را «آلبرت هوتم شیندلر» مخابره می کند. او که به دستور شاه صاحبقران قاجاری مأمور کشیدن خط سیم تلگراف از تهران تا بوشهر است، در این پیام که برای مخبرالدوله مخابره شد، گفته است: «از زرنگی حیدر علی خان سرهنگ، (نخستین رئیس تلگراف خانه مشهد)، امروز که دوشنبه است سیم داخل شهر شده و حالا از تلگراف خانه حرف می زنم. شیندلر، مهر تلگراف خانه مبارکه به تاریخ یکم شهر رجب المرجب1293.» گویا به مبارکی ورود تلگراف به مشهد در این روز مراسمی در حرم مطهر رضوی برگزار و این خبر با شلیک 21توپ به مردم ابلاغ می شود.
تلگراف خانه چهارباغ
پس از این رویداد با تشکیل یک مرکز مستقل به نام تلگراف خانه در محله چهارباغ، این وسیله ارتباطی به طور منظم و پیوسته، تماس مشهد را با تهران برقرار می کند. در این زمان کارکنان اصلی تلگراف خانه مشهد شامل یک نفر ناظم، صندوقدار، حسابدار، یک کارشناس انگلیسی، عضو مؤسسه تلگراف هند و اروپا، 2نفر تلگرافچی روسی، یک نفر تلگرافچی ارمنی و 2نفر تلگرافچی ایرانی می شده است.
پس از تأسیس تلگراف خانه در مشهد، تلاش شد تا این ارمغان برای دیگر شهرهای خراسان نیز برده شود، بنابراین شاخه های فرعی تلگراف با مرکزیت مشهد به سرخس، سیستان و درگز نیز کشیده شد و به این ترتیب برای مناطق مرزی و دورافتاده خراسان نیز امکان مخابره خبر فراهم شد.