شهرآرانیوز

خزینه های خبر

یادی از گرمابه های قدیمی و پیشه گرمابه داری در مشهد یک قرن پیش

هما سعادتمند - گرم شدن تن و پافروبردن در حوضچه آب سرد، ساعت ها نشستن روی صفه و وسط بخار، خربزه لاکی خوردن، نرم کردن استخوان زیر مشت دلاکی و پیرِ هرچه مرض را درآوردن، کشیدن قلیان و خبر شمال تا جنوب شهر را شنفتن و این میان، با آواز یکی دهان گرم و رسا نفس کیفور شدن، فقط بخشی از آداب ورسوم استحمام ایرانی است که برابر مکتوبات تاریخی برای مسافر و گردشگران غربی هم بسیار شگفت انگیز و لذت بخش بوده است. درواقع حمام کردن سنتی دیرینه در ایران پیش و پس از اسلام بوده که همه کاربری اش در تن شستن خلاصه نمی شده است؛ گرمابه ها درواقع پاتوق توده‌های مردم و محلی ها برای گفت وگو درباره مسائل روز و در جریان اخبار قرارگرفتن، خوش وبش کردن یا عقد قراردادهای مهم بوده و با رسومی مانند پسندیدن دخترهای دم بخت، تولد نوزاد، نوروز و دیگر جشن ها پیوند داشته است. آغاز هفته جهانی بهداشت سبب شد تا در سطرهایی به تاریخ ساخت گرمابه و گرمابه داری در مشهد قدیم بپردازیم.

 

پیشینه گرمابه در ایران
کهن ترین حمام ایران، حمام خصوصی تخت جمشید است که بقایای آن سال ها پیش در کاوش های این محدوده به دست آمده است. نویسنده کتاب «سوابق تاریخی حمام ها» دراین باره می نویسد: «در یکی از کاخ های تخت جمشید، بقایای یک حمام خصوصی به دست آمده که از 2بخش داخلی و خارجی تشکیل شده و با پله ای از هم جدا می شده است. بخش داخلی شامل خزینه و آب‌روی حمام می شده که بر روی چاه قرار داشته است.
ساختار گرمابه ها پس از اسلام به طور کامل تغییر می کند و معماری آن با هنری درونی درمی آمیزد و شکوفا می شود. همچنین تعداد گرمابه ها پس از اسلام به دلیل آموزه های دینی به شدت افزایش می یابند که قدیمی ترین آن ها در جهان، حمام های باقی مانده از دوره امویان است و نمونه هایش هنوز در کشور اردن باقی است. حمام های ایرانی در دوره صفوی گسترش پیدا می کنند و در عصر سلجوقی نظم می گیرند. درواقع از این دوره به بعد گرمابه ها به 2دسته حمام مسلمانان و حمام اقلیت های دینی تقسیم می شوند. علاوه براین، حمام های سیار و بین راهی بسیاری نیز برای استفاده مسافران ایجاد می شود. ناگفته نماند گرمابه‌رفتن تا دوره قاجار یک امر تشریفاتی بوده است، برای همین حمام های خصوصی را فقط در خانه اشراف و بزرگان می شد پیدا کرد و عوام برای استحمام به گرمابه های عمومی می رفته اند.


گرمابه های ایرانی در سفرنامه های خارجی
حمام ها و ساختار و شیوه استفاده از آنان در ایران از موضوعات موردعلاقه سیاحان بوده است و می توان گزارش های بسیاری درباره گرمابه ها در سفرنامه های خارجی خواند. برای نمونه «پولاک»حمام ایرانی را بهترین حمام می داند و می گوید: «شروع کار حمام با صدای بوق اعلام می شود و چون احتیاجات آن از طریق موقوفات تأمین می شود، بسیار کم هزینه است. حمام های ایرانی بدن را به بهترین وجه تمیز می کند و می توان گفت به دلیل مسائل مذهبی، حمام کردن با زندگی مسلمانان گره خورده است. این موضوع آن قدر مهم است که وقتی کسی می خواهد از خوبی محله ای حرف بزند، به یکی از مواردی که اشاره می کند، وضعیت گرمابه آن است.»
برای «کاسپر دروویل» اما ارتباط و تعامل مردم با یکدیگر در حمام های عمومی بسیار شگفت آور بوده است. او می نویسد: «حمام های عمومی محل ملاقات و دیدار افراد طبقات پایین ایرانی است. بیگانگان و سوداگران برای آشنایی یا مذاکره درباره معاملات به حمام می روند و با کشیدن چپق و قلیان و نوشیدن قهوه ساعاتی را در آنجا می گذرانند. در این مدت اخباری بین خود ردوبدل می کنند و خبرها را به جای دیگری می برند. اما زن های ایرانی حمام را بهترین نقطه تجمع خود می دانند و هر روز با یکدیگر در آنجا دیدار می کنند. هر شاه نشینی به گروه خاصی تعلق دارد و همواره پر از جمعیت است. صُفه حمام در این مواقع به دادگاه زنان تبدیل می شود. زنان شکایت هایشان را مطرح می کنند، برای مشکلاتشان راهکار می یابند و آنان که قهرند یا کینه ای دارند، با وساطت و پادرمیانی موسپیدها دوباره دوست می‌شوند. همچنین دختران دم بخت را برانداز می کنند، از شوهرکرده ها و شوهرناکرده ها خبر می گیرند و درباره همه امور موشکافی می کنند.»
«گارسیا سیلوا» در سفرنامه خود درباره حمام رفتن زنان این طور می نویسد: «زنان و دختران پیشه وران و طبقات پایین به طور گروهی به حمام یا تفریح و تماشا می روند، اما زنان طبقات اعیان و اشراف هیچ گاه از خانه خارج نمی شوند و در خانه های خود حمام اختصاصی دارند.»
«کارلاسرنا» از معدود سیاحان زنی است که برای تماشای شیوه حمام کردن ایرانی ها به گرمابه رفته است. او که یک نیمروز در گرمابه به تماشای استحمام مشغول بوده است، می گوید: «حمام برای زنان ایرانی فقط شستن تن نیست و انواع آرایش و پیرایش را در آن انجام می دهند. گاهی حمام یک زن ایرانی بیشتر از یک نیمروز طول می کشد. نقالی و معرکه گیری، رصد اخبار، بردن عروس و زائو به حمام با دست و دایره زدن، حناگذاشتن و خواستگاری کردن، از تفریحات متداول زنان در گرمابه های عمومی است.»
«شاردن» نیز خاطراتش از گرمابه های ایرانی را این طور ثبت کرده است: «حمام کردن در ایران تشریفات بسیاری دارد و ازکسی که حمام رفته با میوه، انواع شربت و غذا پذیرایی می شود. مشت و مال هم یکی دیگر از داروهای بزرگ ایرانیان است و همین که کسی احساس درد و فرسودگی می کند، به پشت دراز می کشد و دلاک بدن او را مشت ومال می دهد. استفاده از حمام در ایران بیش از دیگر کشورهای شرقی که من دیده ام، رایج است.»
او همچنین گرمابه ها را چنین توصیف می کند: «گرمابه های ایران 3محوطه دارد که از هر سو مسدود است. نور از راه صفحات مدور کوچک شیشه ای که در زیر گنبد تعبیه شده است به درون می تابد. محوطه اول بزرگ است و صفه های چوبی در اطراف دارد و جای جامه کندن و پوشیدن لباس تمیز است. محوطه دوم معمولا مربعی و گود است و کف آن را از پلاتین یا چدن ساخته اند و سومین قسمت خزینه نام دارد. در اینجا گرم کردن گرمابه با هیزم غدغن است، چون درخت کافی وجود ندارد و برای سوخت از خاروخاشاک و پهن و تاپاله حیوانات استفاده می شود. ساعت حمام رفتن هم از این قرار است که مردان از صبح تا 4عصر و زنان باقی روز تا نیمه شب به گرمابه می روند و هنگامی که گرمابه برای زنان آماده شد، دلاک های مرد جای خود را به دلاک های زن می‌دهند. هرکسی زیرجامه و وسایل شخصی خود را دارد و ثروتمندان با خدمتکار به گرمابه وارد می شوند.»


تعداد گرمابه ها در مشهد قدیم
برپایه اطلاعاتی که «میرزا زین العابدین قاجار» از نخستین سرشماری مشهد در سال1275خورشیدی سیاهه کرده، مشهد این روزگار با 6محله، دارای 40حمام کوچک و بزرگ بوده است که بیشتر آنان در پایین خیابان قرار داشته اند. حضور زائران، کسبه، پیشه وران و جمعیت بسیار این محله که یکی از محلات پرآمدوشد بوده است، وجود این تعداد گرمابه را توجیه می کند. علاوه براین و برپایه اطلاعات کتاب «مشهد طوس» در اطراف شهر نیز 10حمام برای استفاده مسافران از گرد راه رسیده وجود داشته است که بیشتر‌شان وقفی بوده اند. تعداد گرمابه های مشهد در دوره پهلوی فزونی می گیرد و به دلیل مسائل بهداشتی با تغییر معماری روبه رو می شوند. «احمد ماهوان» در کتاب «تاریخ مشهدالرضا(ع)» از 10حمام معروف مشهد نام می برد که تقریبا همگی آن ها پس از طرح توسعه خیابان های اطراف حرم در دهه50 تا60 تخریب یا متروکه می شوند. دکتر «علی شریعتی» در کتاب «راهنمای خراسان» اما گرمابه های مشهد را به 2دسته گرمابه های معمولی و گرمابه های لوکس تقسیم می کند که گرمابه های پارس در میدان سراب، ویلا در خیابان احمدآباد،، صدف در خیابان شاهرخ (مطهری) و مرمر در کوی سعدی در دسته دوم جا می گرفته اند.


شکل گرمابه ها در مشهد قدیم
مرحوم «غلامحسین بقیعی» در کتاب «مزار میرمراد» بهترین توصیف را از شیوه کار حمام ها و شغل گرمابه داری در مشهد قدیم آورده است. او می نویسد: «آن موقع در هر محله ای دوسه حمام وجود داشت. بعضی همیشه مردانه بودند و بقیه فقط از اذان صبح تا 2ساعت از آفتاب گذشته مردانه و سپس زنانه می شدند. چون حمام ها را عموما در عمق سه چهارمتری زمین می ساختند، از خارج به جز یک در ورودی و دیوار ساده ای که یکی دو رشته لنگ به هم گره زده را برای خشک شدن به آن می آویختند، چیز دیگری به چشم نمی خورد. ولی پشت بام حمام ها که از کف کوچه ارتفاع چندانی نداشت، منظره خارجی آن ها را نمایان می ساخت. پشت بام هر حمام از چند سقف گنبدی به وجود می آمد. بر سر هر گنبدی یک قُبه کوچک نیم کروی مشبک با تعدادی شیشه های عرق کرده کثیف که روزنه های دایره شکل آن را می بست، به چشم می خورد و همیشه بخار آب همراه با بوی مخصوص حمام از درز بعضی شیشه هایشان بیرون می زد.»
آب مصرفی حمام ها یا از چاه تأمین می شد یا از قنات یا از جوی آب. کوره حمام ها را که زیر ساختمان اصلی قرار می گرفت، «گُلخن» و متصدی آن را «گلخن تاب» می نامیدند و چون سوخت گلخن ها را بوته بیابان و پهن خشک شده چهارپایان تشکیل می داد و این چیزها را هم می بایستی در فصل تابستان تهیه و انبار کنند، در مجاورت هر حمام یک محوطه سرطویله مانندی هم بود که آن ها را در آنجا روی هم می چیدند و اسمش را می گذاشتند «کوهبار». در حیاط پشت همه حمام ها دوسه کوهبار بلند به شکل برج یا خرمن غله وجود داشت که از فاصله زیاد هم دیده می شدند.
گلخن تاب موظف بود پشت سرهم سوخت به درون گلخن بپاشد و با بیلچه دسته بلندی خاکستر آن را بیرون بکشد و گلخن را همیشه روشن نگه دارد تا آب خزینه ها و سنگ فرش صحن حمام دائم داغ باقی بماند. با اینکه این کار اساسی ترین کار حمامی ها بود، به علت کثیفی و مشقتی که داشت، مانند چاه خوگری از محقرترین شغل ها به شمار می رفت.
استحمام کنندگان پس از عبور از در ورودی حمام و پیمودن ده دوازده پله وارد «سربینه» می شدند. در یک سوی مدخل سربینه، قفسه نگهداری کفش ها گذاشته شده بود و در سمت مقابل آن کرسی و جایگاه نشستن اوستا و پیشخوان دخل وی قرار داشت. سطح سقف ها و همه دیوارهای سربینه با نقاشی های رنگی رستم و افراسیاب، لیلی و مجنون، یوسف و زلیخا و دیگر داستان ها پوشیده شده بود. اوستای حمام ضمن اشاره به لوحه آویخته به دیوار پشت سر خود، به هر تازه واردی می گفت: «هرکه دارد امانتی موجود/بسپارد به بنده وقت ورود/ نسپارد اگر شود مفقود/ بنده مسئول آن نخواهم بود.»
مشتری ها وسایل و لباس های خود را سوا یا گُله به گُله روی سکوهای دورتادور سربینه، که صفه نامیده می شد، می چیدند و فقط با لنگی که شاگرد حمامی کنار دست تک تک آن ها قرار می داد، پابرهنه به درون حمام می رفتند. هر حمام دست کم 2خزینه اصلی داشت، یکی خزینه آب گرم و دیگری خزینه آب سرد. طول و عرض این خزینه ها در حدود 6در4متر و گودی آن تا گردن یک فرد متوسط قامت بود. بعضی حمام های بزرگ و مشهور علاوه بر این موارد، خلوت خانه و چاله حوض هم داشتند. چاله حوض به مراتب عمیق تر و گودتر از خزینه بود و حالت استخر سرپوشیده را داشت.
توقف و حرکت در خزینه آب داغ سبب می شد عضلات بدن نرم و استخوان ها گرم شوند و چرک ها خیس بخورند. پس از بیرون آمدن از این خزینه، کیسه کشی آغاز می شد. دلاک ابتدا مشتری را مشت ومال می داد، سپس همه نقاط بدنش را با کیسه زبری که از پشم بز بافته می شد، می سایید. اگر فردی به اصلاح سر و صورت و بدن نیاز داشت، آن را هم انجام می داد. پس از لیف وصابون کشیدن، فرد دوباره به پیش خزینه بازمی گشت، سر و تن می شست و برای غسل و تطهیر به داخل خزینه آب داغ می رفت و در آخر هم به سربینه می رفت و آلودگی های پایش را در حوضچه کنار کفش کن می شست، لنگ دور کمرش را عوض می کرد و برای مشت ومال نهایی به سر جای اولش بازمی گشت. در پایان هم با تن تمیز و جامه آراسته در برابر پیشخوان اوستا می ایستاد و کیف پول و امانتش را پس می گرفت. پول حمام، مزد کیسه کش، انعام مشت ومال چی و بهای چای و... را سواسوا پرداخت می کرد و مبلغ ناچیزی هم کف دست کفش کن می گذاشت و از در بیرون می رفت.


ساخت حمام های دوش دار در مشهد
البته وضعیت گرمابه های ایرانی همیشه هم این قدر خوب نبوده است؛ مشهد دوره قاجار تا اوایل قرن14 به دلیل نبود امکانات بهداشتی، ناآگاهی مردم درزمینه بهداشت فردی و عمومی، زائرپذیری شهر و و افزایش جمعیت، شروع جنگ جهانی دوم و دیگر مسائل، با انواع مسائل بهداشتی و بیماری های عفونی و پوستی دست به گریبان بود، آن چنان که در هر تن شویی خطر ابتلا به یک یا چند بیماری وجود داشته است. «افسر سبزواری» گرمابه های آن دوران را در شعری این طور توصیف می کند: «خواهی نرسد به جانت آسیب و گزند/زنهار به حمام عمومی مشتاب/صددرصد کند بر تن و جانت پیوند/حمام کثیف و آب ناپاک و خراب/جز آب تمیز بهر شستن مپسند/خواهی تو اگر خوب درآیی از آب.»
همین مسئله سبب می شود در دوره پهلوی اول استفاده از گرمابه های خزینه دار ممنوع و حمام های دوش دار جایگزین آن ها شود. برپایه پژوهش «غلامرضا آذری خاکستر» این اتفاق در مشهد این گونه رقم می خورد.
اداره بلدیه در سال1314خورشیدی نخستین حمام نمره را در خارج دروازه فردوس، جنب دارالمجانین ساخت. شهرداری همچنین در این سال با صدور اعلامیه ای استفاده از خزینه را ممنوع کرد. در این اطلاعیه آمده بود: «شهرداری مشهد، صحیحه و معاونت عمومی: نظر به اینکه حمام های عمومی سبب سرایت امراض و استحمام در این قبیل خزانه ها اساسا مخالف با اصول حفظ الصحه است، لذا برای جلوگیری از سرایت امراض و به نام حفظ الصحه عمومی، به تمامی مالکین و مستأجرین حمام ها از مردانه و زنانه اخطار می نماید که از این تاریخ الی اول تیرماه1315، می بایستی خزانه های عمومی حمام خود را متروک و به قدر گنجایش حمام، تهیه دوش آب سرد و گرم بنمایند و فقط حمام ها می توانند خزانه های کوچک خصوصی که بتوان برای هر مرتبه شست وشو آب آن را تخلیه و تجدید کرد، داشته باشند. بدیهی است به منظور عملی شدن دستورات صحی، قبل از اقدام در دستور فوق، متصدیان حمام ها ملزم به اخذ اجازه کتبی برای طرز ساختمان آن از دایره صحیحه بلدی می باشند. (رئیس صحیحه، دکتر اقبال. 9 اسفند1314)» از این زمان دوش در حمام های عمومی رایج شد و بهداشت به گرمابه های عمومی راه یافت. ازجمله حمام هایی که در این دوران با نهایت دقت و رعایت نکات بهداشتی ساخته شدند، می توان به حمام های کمیسری، حاج نوروز، صاحبکار، حکیم، گلشن، چهارسوق، رضوان، نوگل، اسلام، سلیقه، حکاک ها، باغ حاج ابراهیم، برق و حمام بازارچه حاج آقاجان اشاره کرد. اما بنا به گفته قدیمی های کوی دکترای مشهد، نخستین خانه های دارای حمام دوش دار را از دهه40 در این محله می شد یافت.

پربازدید
نظرسنجی
در سال پیش رو در کدام بازار سرمایه گذاری خواهید کرد؟
بازار بورس ایران
بازار رمز ارزها
طلا یا دلار
خودرو یا مسکن
{*Start Google Analytics Code*} {*End Google Analytics Code*}