شناسنامه گمشده تئاتر

شکیبا افخمی‌راد| برای روی صحنه رفتن یک نمایش، عوامل بسیاری باید دست‌به‌دست هم بدهند. متن، صدا، نور، گریم، صحنه، بازیگر و پوستر همه از عواملی است که می‌تواند در کیفیت یک نمایش تاثیرگذار باشد اما گاهی‌اوقات به‌دلیل کم توجهی یا برای کاهش هزینه‌های تئاتر، برخی از عوامل نادیده گرفته می‌شود و اجرای آن‌ها به افراد غیرحرفه‌ای واگذار می‌شود. یکی از مسائلی که در سال‌های اخیر با بی‌مهری روبه‌رو شده است، پوستر تئاتر است.
پوستر اولین رویارویی تماشاگر با دنیای نمایش است و می‌تواند بسیاری از مخاطبان را با نمایش همراه کند اما این‌ روزها پوستر تنها به محلی برای نمایش چهره بازیگران تبدیل شده‌ است و کمتر پوستری از سیمای هنری برخوردار است.
بنا به گفته طراحان گرافیک در طراحی پوستر دو مولفه سادگی و خوانا بودن نوشتار پوستر بدین معنا که مفهوم توسط مخاطب در کمترین زمان ممکن خوانده شود بیس از هر مولفه دیگری حائز اهمیت است. که برای نیل به این دو ویژگی قطعا عنصر رنگ، نحوه استفاه از خطوط، فرم و شکل در طراحی، بسیار تاثیرگذار است و طراح پوستر باید با آگاهی از نمایشنامه و با اتکا به دانش و سواد بصری خویش پوستری طراحی کند که علاوه بر حفظ رسالت خود یعنی اطلاع رسانی، از جنبه‌های زیبایی‌شناسانه نیز برخوردار باشد و در یک کلام بتوان نام آن را یک اثر هنری گذاشت.
اما این روزها شاهشدیم در تئاتر مشهد اهمیت دادن به پوسترها بیشتر به جشنواره‌های تئاتر معطوف می‌شود و در اجراهای عمومی شاید کمتر گروهی را بتوان پیدا کرد که به پوستر نمایش خود اهمیت بدهد. در گزارش پیش‌رو به‌سراغ طراحان گرافیک و کارگردانان تئاتر رفته‌ایم تا میزان تاثیرگذاری پوستر و دلایل نادیده گرفتن شدن آن را بیشتر بررسی کنیم.

عنصر کامل‌کننده نمایش
«با وجود گسترش شبکه‌های اجتماعی و همچنین زیاد بودن هزینه کاغذ و چاپ، پوستر چاپ‌شده هنوز یک سند تاریخی معتبر برای اجرای نمایش است و می‌تواند به اجرا مشروعیت بدهد.» این صحبت رضا باباجانی، گرافیست و طراح، درباره اهمیت پوستر برای یک نمایش است.
به نظر باباجانی، برخلاف انتظار عمومی، پوستر تئاتر معرف یک تئاتر و برای فروش بیشتر آن نیست، بلکه یکی از عناصر کامل‌کننده اجرا و خلق و تولید نمایش است.
باباجانی نزدیک به پنج سال است که برای طراحی پوستر با گروه‌های تئاتر همکاری نمی‌کند. او نبود فضای گفت‌وگو برای طراحان گرافیک در پروژه‌های جمعی، سواد بصری اندک برخی کارگردانان و همچنین نداشتن روحیه همکاری درمیان آن‌ها را از علت‌های اصلی فاصله گرفتنش از طراحی پوستر بیان می‌کند.
این گرافیست ادامه می‌دهد: کارگردانان تقریبا طراحی پوستر را صرفا یک محصول خدماتی برای اعلام تاریخ اجرای تئاتر و نمایش عکس بازیگران می‌دانند.
به نظر او که طراحی پوستر را در شکل‌گیری گفت‌وگوی جمعی موثر می‌داند، لازمه شکل‌گیری این گفت‌وگو، استقلال همه عناصر تئاتر ازجمله صدا، نور، پوستر و... است.
به‌گفته باباجانی، کارگردان تئاتر باید برای هر فردی که به‌عنوان همکار کنارش می‌ایستد، استقلال قائل باشد؛ اتفاقی که به نظر او در تئاتر مشهد رخ نمی‌دهد و بیشتر، دیدگاه‌های کارگردان غالب است: «این روزها بیشتر کارگردانان تئاتر، خودشان را در سطح متفاوت‌تری از دیگر افراد گروه می‌بینند و فکر می‌کنند همه از نگاه آن‌ها باید نمایش را ببینند، درحالی‌که در یک کار گروهی، کارگردانی موفق است که از حداکثر ظرفیت‌های تیمش استفاده کند.»
به نظر باباجانی، تمام عوامل اجرایی یک تئاتر باید نگاهی مستقل اما مرتبط به‌هم و کامل‌کننده یکدیگر داشته باشند؛ اتفاقی که این روزها به‌دلیل توجه نکردن جامعه هنری و غیرهنری به حضور دیزاین(طراحی) رخ نمی‌دهد.

در اولویت نبودن طراحی پوستر
سروش حیدری، دیگر گرافیست مشهدی که سابقه طراحی پوستر تئاتر را در کارنامه حرفه‌ای خود دارد، می‌گوید: پوستر ماهیتش، خبرگزاری و جذب مخاطب و شناسنامه تئاتر است؛ شناسنامه‌ای که باید ابدی باشد تا سال‌ها بعد مشخص شود چه نمایشی در چه زمانی با چه بازیگرانی روی صحنه رفته‌ است اما اینکه یک پوستر چه چیزی را می‌خواهد نمایش دهد، بستگی به نوع نمایش و نگاه کارگردان آن دارد.
او نیز جایگاه پوستر در تئاتر مشهد را جایگاهی پذیرفتنی نمی‌داند و از توجه کم کارگردانان به سیمای هنری پوستر می‌گوید: در مشهد تنها 30درصد از کارگردانان به نظر طراح گوش می‌دهند و از طرح خوب و پوستر باکیفیت استفاده می‌کنند و باقی کارگردانان برای کمتر هزینه کردن، به پوستر تنها به‌عنوان ابزار اطلاع‌رسانی نگاه می‌کنند، و به جنبه‌های هنری آن بی‌توجه‌اند.به نظر این گرافیست، طراحی پوستر تئاتر در آخرین مرحله تولید نمایش قرار می‌گیرد و تنها چند روز مانده به آغاز اجراهای نمایش با طراحان تماس گرفته می‌شود تا پوستری طراحی کنند، درحالی‌که برای طراحی پوستری خلاق و هنری، طراح باید زمان کافی داشته باشد. در این شرایط معمولا طراحان حرفه‌ای کار را قبول نمی‌کنند و کارگردان هم طراحی پوسترش را به فتوشاپ‌کار می‌سپارد. آن‌ها نیز یک کار دم‌دستی انتخاب می‌کنند و تحویل می‌دهند.او با اشاره به شرایط نگران‌کننده کپی پوسترهای تئاتر از نمونه‌های خارجی، از تاثیرگذاری پوستر در شکست یا موفقیت فروش یک تئاتر می‌گوید: وقتی پوستر کپی باشد، از اعتبار آن نمایش کم می‌شود و حتی در برخی مواقع پوستر بی‌کیفیت و غیرحرفه‌ای می‌تواند به شکست تئاتر بینجامد اما در شرایط متفاوت، یک پوستر و تبلیغات حرفه‌ای، می‌تواند در کشاندن مخاطب به سالن‌های نمایش تاثیرگذار باشد.
این گرافیست نیز بر لزوم تعامل کارگردان با طراح گرافیست برای کشف لایه‌های زیرین متن نمایش و استفاده آن در طراحی تاکید می‌کند و پیشنهاد می‌دهد برای ارتقای کیفیت پوستر نمایش‌ها، کارگردانان تئاتر، طراحان پوستر را مثل طراحان نور، صدا، گریم و صحنه در اولویت قرار دهند.

بی‌میلی طراحان گرافیک
سعید مزینانی، گرافیست و طراح پوستر، نیز بر اهمیت پوستر برای نمایش تاکید می‌کند: «پوستر اولین رویارویی مخاطب با تئاتر است، بنابراین هرچه با فضای تئاتر مرتبط‌تر باشد، درست‌تر و هدفمندتر می‌تواند مخاطب را به‌سوی تماشای آن تئاتر راهنمایی کند.»
او یادی نیز از سابقه خوب طراحی پوستر در تاریخ رشته طراحی گرافیک و تئاتر ایران می‌کند: «با وجود نمونه‌های درخشان درمیان پوسترهای تئاتر، همچنان برخلاف گذشته، تعداد کمی از کارگردانان برای طراحی پوستر تئاتر خود به‌سراغ طراحان حرفه‌ای گرافیک می‌روند.»
مزینانی دلایل این اتفاق را آشنا نبودن کارگردانان با اهمیت پوستر نمی‌داند، بلکه به نظر او مهم‌ترین دلیل برای بی‌توجهی به پوستر، کنترل کردن هزینه‌های مالی توسط کارگردانان است؛ اتفاقی که باعث می‌شود پوسترهایی در فضای مجازی و بر روی دیوارها به نمایش گذاشته شود که عموما صرفا یک آگهی برای اطلاع‌رسانی درباره روی صحنه رفتن یک نمایش هستند.
او به بی‌میلی طراحان گرافیک برای طراحی پوستر تئاتر اشاره می‌کند و می‌گوید: خیلی‌وقت‌ها طراحان گرافیک با گروه تئاتر بر سر هزینه‌های مالی به توافق می‌رسند اما درنهایت به بهانه‌های مختلف، پولی دریافت نمی‌کنند. این‌گونه بدقولی‌ها باعث می‌شود که طراحان گرافیک زمان زیادی را صرف ایده‌پردازی و طراحی پوستر یک تئاتر نکنند. به این ترتیب این طراحان دیگر دغدغه طراحی پوستر را ندارند و کارگردانی هم که پوستر برایش اهمیت ندارد، به‌سراغ آن‌ها نمی‌رود؛ اتفاقی که نه‌تنها به ضرر تئاتر بلکه به ضرر فضای فرهنگی و هنری شهر است.این گرافیست درباره پوسترهای جشنواره‌ها نیز این‌گونه نظر می‌دهد: معمولا کارگردانان اکران‌های جشنواره‌ای برایشان مهم است و برای جشنواره‌ها، طراحی پوستری خاص را سفارش می‌دهند، اما وقتی به اکران عمومی می‌رسند، دنبال پوسترهای عمومی می‌روند تا فقط مخاطب جذب کنند، درصورتی‌که این فکر اشتباه است. اگر یک پوستر باکیفیت باشد، در جشنواره و اجراهای عمومی نیز با اقبال روبه‌رو می‌شود.

نبود نظارت بر روی پوسترها
حامد معمارطهرانی، کارگردان تئاتر که چندی پیش نمایش« شهرزاد1001» را روی صحنه برده‌ بود، پوستر یک تئاتر را معرف کار و عنصری تاثیرگذار در جذب مخاطب می‌داند.او که خود در زمینه طراحی پوستر و بروشور نیز فعالیت کرده است، می‌گوید: هیچ‌وقت طراحی پوستر را به آخرین مرحله کاری خود و چند روز قبل از نمایش موکول نمی‌کنم و در همان مراحلِ اولیه تولید نمایش، بحث طراحی پوستر را درنظر دارم.
به نظر معمارطهرانی با وجود آنکه در سال‌های اخیر در مشهد، نگاه‌ها به پوستر تئاتر حرفه‌ای‌تر شده‌ است، مشکلاتی بر سر راه این حرفه وجود دارد.
او به دستمزدهای طراحان گرافیک حرفه‌ای اشاره می‌کند و می‌گوید: بعضی‌وقت‌ها یک گروه نمایش واقعا توان پرداخت دستمزد یک یا 2میلیونی به طراح گرافیک را ندارند، از همین‌رو به‌سراغ طراحان تازه‌کار می‌روند که هزینه کمتری می‌گیرند یا حتی رایگان طراحی پوستر انجام می‌دهند.
درنهایت به نظر این کارگردان، توجه به پوستر، به معیارهای یک کارگردان بستگی دارد و اگر او برای پوستر ارزش قائل باشد، دستمزد طراح گرافیک را هم کنار می‌گذارد.
معمارطهرانی، نبود نظارت بر طراحی پوستر را دیگر دلیل ضعف در پوستر‌های تئاتر مشهد معرفی می‌کند: «کارگردانان برای کاهش دادن هزینه‌هایشان، برای طراحی پوستر خود بعضا به سراغ طراحان گرافیک نمی‌روند و اداره ارشاد نیز فقط به این موضوع نگاه می‌کند که عکس خانم، روی پوستر کار نشده باشد و بدون هیچ معیار دیگری پوستر نمایش را تایید می‌کند.»

شتاب‌زده عمل کردن
مسعود عقلی، کارگردان تئاتر، نیز اصلی‌ترین وظیفه‌ تئاتر را اطلاع‌رسانی می‌داند؛ وظیفه‌ای که به نظر او طراحان جوان خیلی‌اوقات، نادیده‌اش می‌گیرند.
او وضعیت طراحی پوستر در مشهد را این‌گونه توصیف می‌کند: گروه‌های تئاتر معمولا طراحی پوستر را به آخرین مراحل تولید یک نمایش موکول می‌کنند، از این‌رو خیلی‌اوقات طراحی آن‌قدر شتاب‌زده و بدون فکر انجام می‌شود که متاسفانه خروجی خوبی ندارد.
به گفته این کارگردان، در برخی مواقع طراحی پوستر از راه دور انجام می‌شود و حتی طراح بر سر تمرینات نمایش حاضر نمی‌شود: «من نمی‌دانم که یک طراح گرافیک، چطور می‌تواند بدون دیدن نمایش، پوستر آن را طراحی کند؟ اتفاقی که این روزها زیاد رخ می‌دهد.»
به نظر عقلی، یک گروه تئاتری هرقدر برای کارش احترام قائل باشد، مردم و هنرمندان نیز به همان میزان برای آن کار احترام قائل خواهند بود، بنابراین اگر طراحی پوستر را به فردی غیرحرفه‌ای واگذار کنند، نباید توقع داشت که دیگران به پوستر طراحی‌شده احترام بگذارند.
به نظر این کارگردان تئاتر مشهد در زمینه‌هایی چون طراحی لباس، گریم و پوستر در مرحله آزمون و خطاست و گروه‌های تئاتری تازه کشف کرده‌ا‌ند که گریم، لباس و پوستر عوامل تعیین‌کننده‌ای در تئاتر هستند، بنابراین نیاز است که به جایگاه واقعی آن‌ها احترام گذاشته شود تا اتفاقات خوبی برای نمایش رخ دهد.