بیا حرف بزنیم

معصومه متین نژاد| «به زودی کارمندانی که پشت یک میز و رودرروی هم نشسته اند، برای بیان هرگونه درخواستی از همکارشان به جای بلندشدن از پشت میز با پیام کوتاه ارتباط برقرار می کنند.» یک دهه پیش، وقتی این گمانه زنی کارشناسان حوزه ارتباطات را -به دلیل فراگیرشدن استفاده از فضای مجازی در بین ایرانی ها- خواندم از این حجم از بزرگ نمایی خنده ام گرفت.
حالا که نگاهی به خودم و اطرافیانم می کنم، واقعیتی غیر از این نمی بینم. بدتر از آن اینکه این عادت ناپسند سر از خانه هایمان هم درآورده است و کم نمی بینیم زن و شوهرهایی را که سرانه تولید پیام های مکتوب در بین آن ها بیشتر از تعداد واژه های شفاهی است که درطول روز برای ارتباط باهم به کار می برند.
اطلاعات مرکز آمار ایران نشان می دهد 53درصد افراد بالای 15سال در کشورمان عضو شبکه های مجازی هستند و مدت زمانی هم که هر فرد به طور میانگین صرف گشتن، گفت وگوکردن و ارتباط با دیگران در چنین فضاهایی می کند بیش از ۴برابر سرانه زمان مطالعه و بیش از ۲برابر سرانه ورزش کردن ایرانی هاست. زمانی معادل یک ساعت و 4دقیقه که اگر با سرانه تماشای تلویزیون با ۴ ساعت و ۵۲ دقیقه جمع کنیم به خوبی می توانیم سهم اعضای یک خانواده را از مدت زمان درکنارهم بودنشان به دست آوریم. زمانی که امکان یک ارتباط و گفت وگوی حقیقی بین دونفر ایجاد خواهد شد و سرانه آن برای هرخانواده ایرانی کمتر از 15دقیقه برآورد شده است.موضوعی که به نظر دکتر پریسا غفوریان، روان شناس، جدا از وقت گذرانی زیاد ما در فضای مجازی، ناشی از نداشتن مهارت درست در برقراری ارتباط مؤثر هم هست و باید برای آن به فکر چاره ای بود.
این مشاور خانواده روز «تعامل و گفت وگوی سازنده با دنیا» را فرصت خوبی برای توجه بیشتر خانواده ها به این موضوع مهم می داند و در ادامه ضمن تشریح مسئله، راهکارهایی هم ارائه می کند که مطالعه آن برای همه خالی از نکته نیست.

سیر نزولی ارتباطات حقیقی
کاهش مدت زمان گفت وگوهای بین فردی به طور عام و درون خانوادگی به طور خاص موضوعی تک عاملی نیست که شما بتوانید با حذف آن عامل، مشکل را ریشه ای حل کنید. باوجود همه هشدارها و حساسیت هایی که در این سال ها به سیر نزولی مدت زمان گفت وگوها در فضای حقیقی ایجاد شده است، بازهم شاهد کاهش این زمان بوده ایم. اتفاقی که با ماشینی شدن زندگی انسان ها شروع شد و از میزان ارتباطات فیزیکی و دیدارهای حضوری آن ها به قدری کاست که حالا کمتر کسی احساس نیاز آن را در زندگی اش درک می کند.
برای اینکه راحت تر متوجه این موضوع شوید، یادآوری یک مثال ملموس از روابط امروز خودمان خالی از لطف نیست. شما به دوست یا خواهرتان پیام می دهید و او هم جواب شما را می دهد. دوباره و چندباره به او پیام می دهید و او بازهم جواب شما را می دهد. درحین این پیام نگاری ها شما هم از احوال هم آگاه می شوید و هم پاسخ پرسش هایی را که می توانستید در دیدار حضوری از او بپرسید، دریافت کرده اید. این یک چرخه ابراز نیاز و پاسخ گویی است که سلسله وار و به شکل معیوبی ادامه پیدا می کند و کم کم جای احساس نیاز به دیدارهای حضوری را می گیرد.

غلبه ارتباطات مجازی بر حقیقی
ظهور اینترنت و ایجاد قابلیت هایی که انسان ها بتوانند از تمام ظرفیت های رسانه های ارتباطی یک جا و به طور هم زمان بهره ببرند، یک فرصت عالی برای ما قرن بیست ویکمی ها بود که می توانستیم با کمترین هزینه و کوتاه ترین زمان ممکن با مردم سراسر دنیا ارتباط برقرار کنیم. ارتباطی که یک سویه و تحمیل شونده هم نباشد و بتوانیم نقش فعالی را در برقراری آن ایفا کنیم و برخلاف گذشته، ضمن تأثیرپذیری، تأثیرگذار هم باشیم. عمومی بودن این فضا برای همه و باهر موقعیت اجتماعی، دسترسی به آخرین اخبار و اطلاعات در هرزمینه ای و تعاملی بودن آن ها، مخاطب محور بودن و جذابیت و تنوعی که در فضای مجازی وجود دارد، تنها چند نمونه کوچک از مزیت هایی است که باعث شده است ما ایرانی ها خیلی سریع جذب این فضای غیرحقیقی شویم.
تمام این ویژگی های مثبتی که ما از فضای مجازی نام می بریم مثل یک تیغ دولبه عمل می کند که اگر در جایگاه درستش از آن استفاده نشود و ما فرهنگ استفاده از آن را نیاموخته باشیم که نیاموخته ایم، فقط آسیب است، چون در این صورت این ما هستیم که بنا به استفاده ای که از این امکانات داریم برایش کاربرد تعریف می کنیم، به طورمثال اینستاگرام بستری می شــود بـرای گزارش های بی ارزش مـا از چـــگونگـــی گذران یک روزخصوصی با دوستانمان یا سرک کشیدن در زندگی شخصی دیگران. موضوعی که بی توجهی به آن پدیده های نامیمونی مانند افسردگی و انزواطلبی بیشتر افراد یا میزان طلاق های عاطفی در کشور را نسبت به سال های قبل از ظهور شبکه های مجازی چندبرابر کرده است.
رواج فردگرایی و کاهش روحیه مسئولیت پذیری دربین اعضای خانواده، کم رنگ شدن روابط چهره به چهره و ارزش های مترقی جامعه مانند صله رحم، جعل هویت و نقاب زدن راحت در این نوع از ارتباطات، رواج سطحی نگری فکری، اتلاف زمان و وقت های باهم بودن و اقناع شدن عاطفی افراد در این وقت گذرانی ها بخش کوچکی از آفت هایی است که استفاده نادرست از فضای مجازی در این سال ها برای ما به همراه داشته و به طور مستقیم بر روابط درون خانوادگی ما تأثیر گذاشته است.

درک مشکل و پیداکردن راه حل
سردی روابط خانوادگی که به طور مستقیم ناشی از تجربیات زیست محیطی متفاوت هریک از ماست، موضوعی نیست که بتوان آن را پنهان کرد یا نادیده گرفت. تجربه نشان می دهد، هرچه فضاهای مشترک فیزیکی، عاطفی، اطلاعاتی و تفریحی واقعی ما آدم ها کمتر باشد، تفاوت دیدگاه هایمان بیشتر می شود و به همان اندازه هم از یکدیگر بیشتر دور می شویم. درعوض هــرچه برمیزان گفت وگوهای درون خانوادگی و وقت گذاشتن هایمان برای هم اضافه شود، میزان صمیمیـت و علایــق مشــتــرکمان بیشتر خواهد شد. درک این مسئله در زندگی، چه در بین اعضای یک خانواده و چه در بین گروه های دوستان و آشنایان، نخستین قدم در حل مشکل موجود خواهد بود.
درقدم بعدی هم هرکدام از ما لازم است که بنا به تجربیاتی که از زندگی داریم به دنبال ایجاد سازوکارهایی برای افزایش مدت زمان باهم بودن و گفت وگوهای مشترکمان باشیم. درضمن، وقتی صحبت از گفت وگو می کنیم اصلا منظورمان حرف زدن صرف نیست، هرچند قدم ابتدائی برای قرار گرفتن در مسیر درست تعامل از همین حرف زدن های ساده و معمولی شروع می شود، بلکه منظورمان گفت وگوهای دوطرفه و باعلاقه ای است که به حل مسئله منجر می شود و ما را یک قدم به یکدیگر و به رفع نیازهای مشترکمان نزدیک تر خواهد کرد.

راهکارهای افزایش کیفی و کمی گفت وگوها
مهارت های گفت وگو و فن بیان را یاد بگیرید: با لحن دوستانه ارتباط برقرار کنید، قبل از حرف زدن فکر کنید تا با حرف های نسنجیده کسی را نیازارید، صریح، روشن و واضح حرفتان را به دیگران بزنید، از پرحرفی زیاد بپرهیزید، نقش بازی نکنید و همیشه از صمیم قلب حرفتان را بزنید، با فروتنی و احترام و با اعتماد به نفس با دیگران صحبت کنید، هنر خوب گوش دادن به دیگران را یاد بگیرید و از زبان بدن برای انتقال بهتر احساس و منظورتان استفاده کنید.
برای استفاده از وسایل ارتباطی الکترونیکی درخانه زمان تعیین کنید و همه بر سر آن به توافق برسید. سعی کنید از طریق آموزش، فرهنگ صحیح استفاده از امکانات را به فرزندانتان بیاموزید و اطلاعات خود را نیز در این باره افزایش بدهید.
زمانی را برای گفت وگوهای دورهمی درباره مسائل مختلف مشخص کنید و درهنگام گفت وگو هم از توجه به نیازهای عاطفی و احساسی دیگر اعضای خانواده غافل نشوید.
برنامه های تفریحی و جمعی ترتیب بدهید و از فرصت حضور در این فضاها برای برقراری گفت وگوهای صمیمانه و چهره به چهره با یکدیگر استفاده کنید. زمان غذاخوردن و دورهمی های سرسفره می تواند بهترین تمرین برای این موضوع باشد.
از فضای مجازی برای تعامل با شبکه خویشاوندان و تشکیل گروه های خانوادگی ایمن استفاده کنید و بچه ها را هم برای حضور در چنین گروه هایی که پایه ای برای گسترش ارتباطات سالم و صمیمانه است تشویق کنید..