زمین‌های تشنه گردشگر

محبوبه عظیم زاده- کمتر شناخته شده است. کمتر اسمش به گوش این و آن رسیده است. شاید خیلی ها بعد از شنیدن ترکیب گردشگری کشاورزی این سؤال در ذهنشان ایجاد شود که اصلا مفهوم آن چیست؟ با این حال، تردیدی وجود ندارد که یکی از پر ظرفیت ترین زمینه هایی که در راستای رونق بخش کشاورزی و گردشگری وجود دارد، تلفیق این دو عنصر با یکدیگر است. مطابق با تعریف مرکز پژوهشی گردشگری منطقه ای استرالیا، گردشگری کشاورزی یعنی کسب وکار با فعالیتی که بازدیدکنندگان را به مزرعه یا جامعه روستایی دعوت می کند تا از کشاورزی، محصولات و محیط طبیعی لذت ببرند. درواقع یک سرمایه گذاری اضافی بر مزرعه است. این زمین ها و این ظرفیت ها در همه جای کشور وجود دارد و مشهد ما نیز از این قافله عقب نیست. مزارع اطراف گلشهر و حاشیه بولوار شاهنامه مشتی است از این خروار و البته 53هکتار زمینی که در بزرگراه آیت ا... هاشمی رفسنجانی وجود دارد و الآن مدت هاست که دارد در قالب یک هنرستان کشاورزی (هنرستان شهید یوسفی) فعالیت می کند. با این حال، تنها استفاده ای که از این زمین ها و مزارع می شود اکنون تنها محدود به همان مراحل اصلی کشاورزی یعنی کاشت و برداشت محصولات است و آموزش این فعالیت ها. به بهانه روز جهادکشاورزی و روز جهانی بیابان زادیی با ابوالفضل رشیدی نیا، مدیر این هنرستان زیر نور آفتاب خردادماه و روی این 53هکتار قدم زدیم و او برایمان از دنیای جذاب سروکله زدن با گل و گیاهان و ترکیب این طبیعت با صنعت گردشگری گفت.

تصور غلطی از کشاورزی وجود دارد
تصوری که عامه مردم از کشاورزی و کشاورز جماعت در ذهن خود دارند، به احتمال زیاد مرد خسته ای است که بیلی در دست های پینه بسته اش دارد، زیر آفتاب داغ مشغول کار کردن روی زمین است. یا عده ای خانم و آقا که دسته جمعی مشغول برداشت محصولات خودشان هستند. تصوری که به هیچ عنوان حق مطلب را ادا نکرده و شاید تا حد زیادی کشاورزی را با یک فضای راکد و کسل کننده همراه کرده است و حتی با فقر. در صورتی که کشاورزی یکی از پول سازترین و با ظرفیت ترین رشته هاست، زیرا فراهم کردن قوت غالب مردم در دست این رشته است. همین الآن کافی است یک نگاه به آمار دانشجویان رشته کشاورزی بیندازید. روز به روز تقاضا برای حضور در آن کاهش پیدا می کند. چون باور عام این است که کشاورزی یعنی عرق ریختن زیر آفتاب و دست آخر هم هشتت در گرو نه باشد. اتفاقی که رشیدی نیا مقصر آن را رسانه ها عنوان می کند و می گوید:« چرا کسی نمی گوید که کشاورز کسی است که چاه عمیق دارد؟ چرا کسی نمی گوید که کشاورز کسی است که هزار رأس گاو دارد؟ چرا کسی نمی گوید که کشاورز مرغداری دارد و زمین و کارخانه خوراک دام و کارخانه مواد غذایی؟» شاید صحبت هایی که کارشناسان کشاورزی در این باره می کنند پر بیراه نباشد. اینکه از کشاورزی حمایتی نمی شود، پشتش خالی است و روبه راه شدن اوضاع کشاورز و کشاورزان منوط به این است که کسی از آن حمایت کند.
گردشگری کشاورزی و اهداف کلان تر
در دنیای کشاورزی احتمالا مرحله به عمل نشستن و ثمر دیدن می تواند جذاب ترین قسمت کار باشد. اینکه دانه و بذری را بکاری در دل خاک و بعد تمام و کمال از آن مراقبت و صیانت کنی تا به بار بنشیند. گردشگری کشاورزی می تواند به خوبی همین اتفاق را در یک بعد وسیع تر عملی کند. شاید خودتان بارها و بارها در فضای مجازی و تصاویر و مطالبی را که از این شاهراه دست به دست می شود دیده باشید، که فلان مزرعه در فلان شهر و فلان کشور قرار دارد و این امکان را به مردم می دهد تا در صورت تمایل خودشان مستقیم محصولات را از باغ بچینند و ما به ازای آن پولی را پرداخت کنند. چنین حرکتی خیلی خوب می تواند جدای از بحث انجام یک سازوکار بهینه برای فروش، این امکان را به شهروندان بومی و گردشگران بدهد تا علاوه بر اینکه به محصول مورد نظرشان دسترسی پیدا می کنند، لذت بودن در طبیعت و استفاده مستقیم از آن را نیز بچشند. البته گردشگری کشاورزی اهداف دیگری نیز دارد:
آموزش افراد برای خدمت در گردشگری کشاورزی بر اساس اصول توسعه پایدار
آماده کردن افراد برای مدیریت محیط زیستشان
آماده کردن افراد برای مشارکت در تصمیم گیری در حوزه توسعه گردشگری کشاورزی
آموزش افراد در توسعه فرصت، فعالیت ها و تفریحات برای گردشگران بر اساس اصول توسعه پایدار
وقتی پای درآمد در میان است
البته این به ثمر نشستن جلوه های متعددی دارد. می شود یک مغازه جمع وجور در دل یک هنرستان کشاورزی باشد که داخلش با انواع و اقسام محصولات دامی و زراعی پر شده است. از شیشه های رنگ به رنگ عسل بگیرید تا تخم مرغ های محلی و شیر و ماست و پنیر و کره های درون یخچال. حالا تصور کنید همین فعل و انفعالات در قالب یک مجموعه بزرگ تر اتفاق بیفتد و پای گردشگران هم به میدان باز شود. قطعا آینده مفیدتر و پربازده تری را می توان برای آن در نظر گرفت.
ظرفیت های زیادی در اطراف مشهد وجود دارد
اگر گذرتان به گلشهر و اطراف آن افتاده باشد بدون شک با مزارع کشاورزی و کشاورزهایی که روی زمین هایشان مشغول کارند روبه رو شده اید، امروز بیشتر، افرادی در این مزارع مشغول کارند که وضع اقتصادی مناسبی ندارند، تصور کنید با گردشگری کشاورزی و حمایت از این کشاورزان اوضاع حاشیه نشینان دستخوش چه تغییراتی خواهد شد.
یا مزرعه دیگری که در حاشیه بولوار شاهنامه قرار دارد و گردشگر می تواند در سوئیتی که در آن مزرعه تدارک دیده شده اقامت و زندگی روستایی را تجربه کند. صبح زود برای خودش شیر بدوشد، تخم مرغ محلی بپزد، گوجه و خیار را از مزرعه بچیند، برای ظهرش از استخر پرورش ماهی، ماهی بگیرد. عصر را سر مزارع گندم و سیب زمینی سر کند. سری به باغ های میوه بزند و خلاصه لذت بودن در طبیعت را با تمام وجود حس کند. تبلیغ این سبک گردشگری در بولوار شاهنامه و حمایت از کشاورزان این خطه، بی شک جلوی آسیب تبدیل شدن مزارع به ویلا را خواهد گرفت.
یا حتی همین هنرستان کشاورزی که در بزرگراه آیت ا... هاشمی رفسنجانی32، عصمتیه 3قرار دارد و با 53هکتار زمینی که برای خودش یک ظرفیت بزرگ محسوب می شود. مردم با خرید محصولات این هنرستان می توانند از طبیعی بودن آن مطمئن باشند و دانش آموزان آن نیز با مشاهده تقاضای مردم، برای ادامه کارشان در آینده انگیزه بگیرند. این هنرستان که تنها هنرستان کشاورزی مشهد است 570 دانش آموز دارد که هر کدام از آن ها روی زمین مختص به خودشان کار می کنند. جالب است بدانید در ایران 101 هنرستان کشاورزی وجود دارد.
گردشگری کشاورزی چه دستاوردی دارد؟
طرف دیگر داستان می شود بن مایه کار؛ یعنی کشاورزی و کشاورزان. یعنی آن چیزی که می توانیم بگوییم در آن دست پری داریم. برای اثبات این قضیه کافی است گذشته این آب و خاک را مرور کنیم. اینکه کشور ما جزو نخستین کشورهایی بود که در آن کشاورزی و زراعت انجام می گرفت یا زمین های حاصلخیز خوبی که همیشه در کتاب جغرافیای دوران مدرسه آن را به عنوان یک ویژگی مثبت از نظر می گذراندیم. در چنین شرایطی شاید پر بیراه نباشد که بگوییم یک توجه اساسی و یک همت بلند لازم است تا حداقل گام نخست گردشگری کشاورزی در شهرمان برداشته شود. ماحصل این کار قطعا ایجاد یک جو فوق العاده دلچسب، لذت بخش و متمایز خواهد بود.
گردشگری کشاورزی به گردشگران این فرصت را ارائه می دهد تا در فرایند تولید مواد غذایی مشارکت داشته باشند.
برای گردشگران این فرصت وجود دارد تا بیشتر با زندگی مردم روستا آشنا شوند.
گردشگری کشاورزی این فرصت را برای گردشگران ارائه می دهد تا با حیوانات اهلی که جزئی از تجربه و زندگی روزمره آن ها نیست تماس مستقیم داشته باشند.
بد نیست بدانید که مطابق با آخرین آمارنامه ای که از سوی جهاد کشاورزی در سال زراعی 96-95 منتشر شده است، رتبه خراسان رضوی در توزیع سطح محصولات زراعی کشور 9 و در توزیع میزان تولید محصولات زراعی کشور 3بوده است. همچنین در این سال زراعی تقریبا 82.2میلیون تن از انواع محصولات زراعی تولید شده است.
مسئولان حمایت کند، ما پای کار هستیم
حیف است از این همه ظرفیت و زیبایی صحبت به میان بیاید اما بحث بوم گردی ها را پیش نکشیم. همین الآن اگر از اطرافیان و دوربری های خود که بیشتر اهل سفرند پرس وجو کنید به خوبی متوجه این نکته خواهید شد که تمایل بیشتر مردم این روزها به جای حضور در فضاهای بسته و حتی لوکس هتل ها و متل ها، دارد به سمت فضاهای سنتی تر پیش می رود. فضاهایی که امکان یک اقامت راحت تر و البته طبیعی تر را برایشان به ارمغان می آورد. حال تصور کنید همین جذابیت برای گردشگرانی که از نقاط دیگر دنیا پا به محیط جدیدی می گذارند که قرار است برای اولین مرتبه از آن دیدار کنند می تواند چند برابر جذابیت داشته باشد. به تمام این ها اضافه کنید موقعیت شهر مشهد و ظرفیت بالای زیارتی و سیاحتی که برای جذب مسافر دارد. اصلا چرا شروع این قضیه را از فضای سبز همین هنرستان شروع نکرد؟ از همان طبیعتی که هنرجوهای رشته طراحی فضای سبز در آن مشغول به کار هستند. هم ظرفیتش وجود دارد، هم هستند افرادی که بتوانند به لحاظ فنی و عملی آن را محقق کنند. نکته ای که ابوالفضل رشیدی نیا، مدیر هنرستان این گونه از آن یاد می کند: «باید پشتوانه ای وجود داشته باشد. اگر حمایت مسئولان پشت این داستان باشد، ما آمادگی خود را برای محقق کردن این ایده اعلام می کنیم.»
*برای نگارش این مطلب از مقاله« نقش و جایگاه گردشگری کشاورزی در توسعه روستایی»، نوشته خدیجه بوذرجمهری و... استفاده شده است..