دین و فرهنگ رضوی فرهنگ رضوی

درباره پیشینه سنگ مزار امام رضا (ع)

آنچه از منابع برمی‌آید بر روی مزار امام رضا (ع) در طول تاریخ صندوق‌ها و ضریح‌هایی نصب شده است ولی گویا تا دوره پهلوی اول مزار امام رضا (ع) سنگ مزار نداشته و تنها صندوق و ضریح داشته است.

به گزارش شهرآرانیوز، مرقد مطهر امام رضا (ع) در طول تاریخ کانون توجه هنرمندان و ارادتمندانی بوده که با ساخت صندوق‌های نفیس و سنگ‌های مزار منحصر‌به‌فرد، ارادت خود را به این آستان نشان داده‌اند. برای بررسی دقیق‌تر این پیشینه و ماجرای نصب سنگ مزار مطهر، با دکتر رضا نقدی که سال‌های طولانی درباره تاریخ و تشکیلات حرم مطهر پژوهش کرده و مدیر کلان‌طرح دانشنامه وقف آستان قدس بوده است، به گفت‌و‌گو نشستیم.

وی که مقالات و کتاب‌های متعددی درحوزه حرم‌شناسی منتشر کرده، مدخل صندوق‌ها و ضریح‌های مطهر رضوی را در دایره‌المعارف آستان قدس به رشته تحریر درآورده است و کتابی مفصل نیز در این باره در دست انتشار دارد. در ادامه، مشروح این گفت‌و‌گو را می‌خوانید.

اولاً اینکه امام رضا (ع) از چنان شهرتی برخوردار بوده که نیازی به گذاشتن سنگ بر روی مزار ایشان نبوده است. دوماً اینکه اکثر بزرگانی که قبل از دوره تیموری مزارشان مشهور است فقط بر روی مزارشان خرپشته یا صندوقی بوده است. از دوره صفویه به بعد است که ضریح و محجر و تعویض صندوق مطهر مزار امام رضا (ع) بر روی سرداب حضرت صورت می‌گیرد.

اولین خبر در این مورد مربوط به قرن چهارم هجری است که در کتاب عیون اخبار الرضا آمده و در آن، شیخ صدوق به مناسبت دفن امام (ع) اشاره کرده که در هنگام دفن امام هفت پله پایین مزار امام (ع) را حفر کردند.

مشخص نیست که آیا بعد از دفن امام رضا (ع) تا نیمه دوم قرن چهارم هجری صندوق یا ضریحی بر روی مزار بوده یا نه. ولی با توجه به رونق زیارت و سکونت شیعیان و سادات در پیرامون آن به نظر می‌رسد که بر روی مزار تا دوره تیموری صندوق‌هایی بوده است و لذا در قرن چهارم، رقابتی برای نصب صندوق بروز کرد. از سویی شیعیان در دوره‌ای مانع نصب صندوقی شدند که قرار بود بر روی مزار هارون‌الرشید نصب شود.

‌‌در قرن ششم، صندوقی با پوشش نقره توسط انوشیروان زردشتی که رسول خوارزمشاه بود نصب شد. او به جهت شفای بیماری برص (پیسی) که در حرم دریافت کرده بود، طبق نذرش این صندوق را قرار داد. این صندوق تا دوره صفویه وجود داشت تا اینکه شاه عباس اول در سال ۱۰۲۲ قمری صندوق جدیدی از چوب فوفل با ورقه‌های طلای منبت‌کاری شده جایگزین آن کرد که کتیبه‌های آن به خط علیرضا عباسی بود. این صندوق در سال ۱۳۱۱ شمسی به دلیل پوسیدگی برچیده شد و اکنون کتیبه‌های طلای آن در موزه حرم مطهر نگهداری می‌شود.

پس از برچیدن صندوق شاه عباسی، صندوقی از مرمر لیمویی شاندیز که توسط حسین حجارباشی زنجانی تهیه شده بود در دی ماه ۱۳۱۱ بر روی سرداب امام (ع) نصب شد. این صندوق ۱۴ قطعه بود و چنان ظرافتی داشت که نور از آن عبور می‌کرد. در نهایت در جریان تعویض ضریح در سال ۱۳۷۹، سنگ مضجعی از مرمر سبز یا یشم جایگزین شد که نزد ایرانیان قداست خاصی دارد. برای تهیه آن جستجوی بسیاری شد و در نهایت غوله سنگی ۳۵ تنی از معدن توران پشت یزد تهیه و به مشهد منتقل شد. طراحی آن را مهندس رضا دیشیدی از معماران باسابقه آستان قدس بر عهده داشت که بر اساس هندسه شش‌ضلعی و نسبت‌های دقیق ریاضی اجرا شد.

حجاری این سنگ دو سال توسط بابک مسعودی زنجانی طول کشید و کار حکاکی با رعایت اصول سنتی انجام شد. خطوط ثلث توسط استاد سید محمد حسینی موحد و اشعار فارسی به خط نستعلیق توسط مهندس محمدعلی شریعتی سرابی خوشنویسی شد. کتیبه‌ها شامل آیات سوره والفجر، احزاب، صافات و نساء است. هم‌چنین اشعاری از جامی و کتیبه‌ای تاریخی که مشخصات امام و تاریخ ولادت و شهادت ایشان را ذکر کرده، بر آن نقش بسته است. خطوط برجسته از فلز مس بریده و پس از طلاکاری روی سنگ نصب شده که ترکیب سبز و طلا در کنار هم بسیار بدیع است. این سنگ با وزن نهایی ۳۶۰۰ کیلوگرم در ۱۴ ذی‌القعده ۱۴۲۱ با حضور رهبر انقلاب نصب شد.

منبع: آستان نیوز