ارزش و جایگاه طلب روزی حلال در بیان امام کاظم (ع)

طلب رزق حلال در اقتصاد اسلامی چه جایگاهی دارد؟ اهل‌بیت (ع) به‌منظور تلاش در راه کسب رزق حلال و ارزش آن، آموزش‌های لازم را داده‌اند. موسی بن بکر گفته است امام موسی بن جعفر (ع) به من فرمودند: «مَن طَلَبَ الرِّزْقَ مِنْ حِلِّهِ لِیَعُود بِهِ عَلَى عِیَالِهِ وَنَفْسِهِ، فَهُوَ کان کَالْمجَاهدِ فِی سَبِیلِ‌اللَّهِ: هرکه از راه حلال طلب روزی کند تا آن را به مصرف خود و خانواده خود برساند، همچون مجاهد در راه خداست.» * در تفسیر و تحلیل این حدیث، سه مطلب شایسته توجه است.

تلاش اقتصادی؛ جهاد در راه خدا

«جهاد»، ارزش برتر و بزرگ در قرآن و سنت اهل‌بیت (ع) است. امام‌کاظم (ع) در این رهنمود اقتصادی و معیشتی، فردی را که در طلب رزق حلال است، همانند مجاهد در راه خدا دانسته‌اند و با این تبیین، جایگاه بلند الهی تلاش‌های اقتصادی از راه‌های حلال را روشن ساخته‌اند. در این حدیث، جهاد و اقتصاد باهم پیوند خورده و ارزش جهاد و طلب رزق حلال، برابر شمرده شده است.

در فرهنگ اسلامی، اقتصاد هدف نیست، بلکه تنها یک وسیله کارآمد و مؤثر در زندگی است.

رزق از راه حلال

در این حکمت کاظمی، جمله «من طلب الرزق من حله» بیان شده است. شغل‌هایی که انسان‌ها با آن رزق‌وروزی را به‌دست می‌آورند، در تقسیم بندی اصلی، دو قسم می‌شوند؛ حلال و حرام. بی‌تردید از شغل‌های حرام، درآمد نامشروع کسب می‌شود و اشتغال با کار‌های حرام در اقتصاد اسلامی ممنوع است.

رزق از راه مکاسب حرام اعلام‌شده و اشتغال به کار‌های حرام، هیچ ارزشی ندارد و عِقاب الهی خواهد داشت و باید کنار گذاشته شود. اصل برخی اشتغالات، مجاز و مباح است، اما در هنگام عمل و در اجرا ممکن است آلوده به روش‌ها و کار‌های زشت و حرام شود. هر انسانی که در جامعه کار می‌کند، باید از فقه و احکام شرعی شغل‌ها آگاه باشد تا شغل‌های مباح را به اقدامات نادرست و خلاف شرع نکشاند.

قید «من‌حلّه» در این حدیث برای روشن شدن کیفیت و درخشندگی و زیبایی طلب رزق است و این کیفیت است که به شغل و کاروکسب ارزش می‌دهد و کاسب و کارگر و کارمند و تاجر را حبیب خدا می‌کند و مجاهد در راه خدا نامیده می‌شود. گرچه طلب رزق حلال و درآمد پاک، بسیار سخت و دشوار است، اجر و پاداشی بزرگ دارد و کار فاعل آن، جهاد اقتصادی خواهد بود و ثواب مجاهدان در راه خدا را کسب می‌کند.

در ادامه حتما بخوانید آنچه ضامن سلامت گفتار و رفتار انسان‌هاست در وصیت امام جواد (ع)

کار برای تأمین معیشت عیال

کار کردن، مستحب است ولی برای تأمین مخارج زندگی، واجب می‌شود. امام هفتم (ع) در جمله «لیعود به علی عیاله و نفسه» مصرف اصلی رزق حلال را یادآوری می‌کنند. هر مردی باید کار کند تا هزینه زندگی همسر و فرزندانش را درآورد و نفقه خانواده‌اش را بدهد.

مردی که ازدواج می‌کند، باید هزینه مسکن و خوراک و پوشاک همسر و فرزندان را در شأن آنها تأمین کند. البته کمک به نیازمندان و افراد ضعیف و دستگیری از محرومان و تأمین هزینه‌های زندگی آنان، نیز بسیار ارزشمند است و باید دانست گرچه اولویت، خانواده است، اما تلاش‌های اقتصادی سالم برای توسعه و پیشرفت کشور نیز جهاد در راه خدا محسوب می‌شود.

تلاش اقتصادی با شغل پاک برای کسب درآمد حلال، همواره در اسلام، توصیه و ستایش شده است. اگر تک‌تک افراد جامعه اسلامی درصدد کسب و رزق حلال برای تأمین مخارج زندگی خود و خانواده خویش باشند، اقتصاد اسلامی در کشور اسلامی برقرار خواهد شد.

* (فقه‌القرآن، قطب‌الدین راوندی، ج یک، ص‌۳۸۰ * الوافی، فیض کاشانی، ج‌۱۷، ص‌۱۴۴ * تفصیل وسائل‌الشیعه شیخ حرعاملی، ج ۱۸، ص‌۳۲۱)