امام رضا (ع) درباره عزاداری و دهه اول محرم چه فرمودند؟

چرا شیعیان از روز اول ماه محرم تا روز عاشورا عزاداری می‌کنند؟ آیا این عزاداری، ریشه و سند دینی دارد؟ با اینکه امام‌حسین (ع) و جوانان بنی‌هاشم و اصحاب روز عاشورا شهید شدند، چرا عزاداری پیش از آن آغاز می‌شود؟ چرا از روز اول ماه محرم، مساجد و حسینیه‌ها سیاه پوش می‌شوند؟ چرا پیروان اهل‌بیت (ع) از روز اول محرم لباس عزا بر تن می‌کنند؟

برای پاسخ به این پرسش باید سیره اهل‌بیت (ع) را مطالعه کرد. گفتار و رفتار امامان (ع) راهنمای عزاداران سیدالشهدا (ع) است. در سیره اهل‌بیت (ع) این عزاداری وجود داشته و در احادیث این سیره گزارش شده است، بنابراین در متون دینی، سند و مدرک برای این شیوه عزاداری وجود دارد. در اینجا تنها دو حدیث رضوی برای پاسخ به این پرسش، طرح و بررسی می‌شود.

سند اول

ابراهیم‌بن‌ابی‌محمود گفته است: «امام رضا (ع) فرمودند: فَعَلى مِثْلِ الْحُسَینِ فَلْیَبْکِ الْباکُونَ فَاِنَّ البُکاءَ عَلَیهِ یَحُطُّ الذُّنُوبَ الْعِظامَ: بر مثل حسین (ع) باید گریه‌کنندگان بگریند؛ چون گریه بر او، گناهان بزرگ را فرومی‌ریزد. ثم قال: کانَ اَبی اِذا دَخَلَ شَهْرُ الْمُحَرَّمِ لا یُری ضاحِکاً و...» (علل‌الشرائع، شیخ‌صدوق، ص‌۸۷).

سپس امام‌رضا (ع) فرمود: «پدرم امام موسی‌بن‌جعفر (ع) زمانی که ماه محرم فرامی‌رسید، خندان دیده نمی‌شد و اندوه شدید و حزن، ایشان را فرامی‌گرفت و غم و عزا بر ایشان حاکم می‌شد تااینکه ۱۰ روز می‌گذشت. هنگامی که روز دهم ماه محرم می‌شد، آن روز، روز مصیبت و حزن و گریه پدرم بود. می‌گفت: این روز دهم، روزی است که امام‌حسین (ع) در آن شهید شد.»

این حدیث تاریخی، گویای سوگواری امام‌کاظم (ع) از روز اول ماه محرم تا روز عاشوراست. در این حدیث، امام‌رضا (ع) سیره پدرشان را در دهه اول ماه محرم گزارش کرده‌اند. امام‌رضا (ع) از نزدیک سیره پدر خویش را دیده‌اند و در این حدیث با جمله «کانَ أبی إذا دَخَلَ شهر المحرم» رفتار پدر خود را برای جهانیان توصیف کرده‌اند. در این گزارش رضوی، سیره هرساله امام هفتم، تبیین شده است.

سوگواری امام‌کاظم (ع) از روز اول ماه محرم، آغاز می‌شده است و در دهه اول ماه محرم هرگز نمی‌خندیدند. این خودداری از خندیدن، تنها برای مصیبت جدشان اباعبدالله‌الحسین (ع) بوده است. رفتار و گفتار امام معصوم (ع)، حجت شرعی برای عموم مردم است. این قطعه از تاریخ، هر ساله در ماه محرم جریان داشته است. همواره امام‌کاظم (ع) از روز اول ماه محرم، رفتار اهل عزا و مصیبت‌دیدگان را داشته‌اند.

در ادامه حتما بخوانید راه معیت و با اهل‌بیت‌ بودن در نوشتار امام‌جواد(ع)

سند دوم

براساس یک حدیث که در کتاب‌های حدیثی دارای اعتبار ذکر شده است، روز اول ماه محرم ریان‌بن‌شبیب خدمت امام رضا (ع) رسیده است. وی در آغاز این حدیث می‌گوید:

«دَخَلْتُ عَلَى الرِّضَا (ع) فِی أَوَّلِ یَوْمٍ مِنَ الْمُحَرَّمِ: در اولین روز ماه محرم بر امام‌رضا (ع) وارد شدم.» در این حدیث، گفتار امام رضا (ع) درباره مصیبت‌های سیدالشهدا (ع) در ماه محرم وجود دارد. بر طبق حدیث، امام رضا (ع) در نخستین روز ماه محرم که ریان‌بن‌شبیب خدمت ایشان رسیده است، برای وی ذکر مصیبت کرده‌اند. فرزند شبیب، متن روضه امام‌رضا (ع) برای اباعبدالله‌الحسین (ع) را گزارش کرده است. امام فرموده‌اند: «یَا ابْنَ شَبِیبٍ إِنْ کُنْتَ بَاکِیاً لِشَیْ‏ءٍ فَابْکِ لِلْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ علیهما‌السلام فَإِنَّهُ.» (عیون اخبار الرضا (ع)، ج یک، ص‌۲۹۹).

این ذکر مصیبت امام‌رضا (ع) در نخستین روز ماه محرم، برای یک نفر که خدمت امام رسیده است، اهمیت و ارزش برگزاری مجلس سوگواری در حماسه حسینی و ذکر مصیبت از آغاز ماه محرم را نشان می‌دهد. متن این سخنان امام‌رضا (ع) به ریان‌بن‌شبیب، سیره رضوی در دهه اول ماه محرم را روشن می‌کند. دستور به گریستن در روز اول ماه محرم، حجت شرعی برای پیروان اهل‌بیت (ع) در اقامه مجلس ماتم سیدالشهدا (ع) از روز اول ماه محرم است.

در این نوشتار، تنها دو حدیث از امام‌رضا (ع) برای روشن ساختن مستند بودن عزاداری دهه اول محرم ارائه شد، بنابراین عزاداری و سوگواری در مصیبت اباعبدالله‌الحسین (ع) از آغاز ماه محرم تا عاشورا، سند شرعی دارد و سیره امامان (ع)، گواه ارزشمندی و کارآمدی آن است. دهه رسمی عزاداری در سیره معصومین (ع)، همین دهه اول ماه محرم است و این یکی از سرفصل‌های خصایص‌الحسینیه است.