گزارش تصویری | قصه سماور؛ از فلز تا فرهنگ

سماور وسیله‌ای برای جوشاندن و گرم نگه‌داشتن آب و تهیه چای است که از فلزاتی مانند برنج، مس و ورشو ساخته می‌شود. واژه سماور از زبان روسی وارد فارسی شده و از دو واژه «Sam» به معنای «خود» و «Var» به معنای «جوشاندن» تشکیل شده است. اگرچه سماور پیوند نزدیکی با روسیه دارد، نمونه‌هایی از ابزارهای مشابه آن در کاوش‌های باستان‌شناسی منطقه آذربایجان کشف شده‌اند. در ایران، گسترش سماور با تغییر فرهنگ نوشیدنی‌ها و رواج چای ارتباط داشت. در دوره صفویه، قهوه وارد ایران شد و قهوه‌خانه‌ها به محل گردهمایی شاعران، هنرمندان و مردم تبدیل شدند. سماور در ابتدا برای تهیه قهوه استفاده می‌شد، اما با رواج چای، کاربرد آن به تهیه و گرم نگه داشتن آب برای چای تغییر کرد. نخستین سماور روسی در سال ۱۸۲۰ میلادی در شهر تولا ساخته شد و این شهر به مرکز تولید سماور تبدیل شد. سماور در دوره سلطنت شاهرخ، از نوادگان نادرشاه افشار، وارد ایران شد و تا پایان دوره صدارت امیرکبیر بیشتر کالایی وارداتی بود. امیرکبیر صنعتگران ایرانی را به ساخت سماور تشویق کرد و به‌تدریج صنعت سماورسازی در کشور شکل گرفت. در اواخر دوره ناصرالدین شاه قاجار، همزمان با عمومی شدن مصرف چای، ساخت و استفاده از سماور در شهرها، روستاها و میان عشایر رونق یافت. فلزکاران به ساخت سماور و وسایل مرتبط با چای روی آوردند و نمونه‌های برنجی، ورشویی و قلم‌زنی‌شده تولید کردند. سماورها در اندازه‌ها و شکل‌های مختلف ساخته می‌شدند؛ مدل‌های کوچک برای خانه و دفاتر و نمونه‌های بزرگ‌تر برای قهوه‌خانه‌ها، رستوران‌ها و قطارهای مسافربری کاربرد داشتند. برخی مدل‌های مورد استفاده در سفر پایه و دسته تاشو داشتند. سماور به‌تدریج از وسیله‌ای کاربردی به بخشی از فرهنگ پذیرایی و دورهمی ایرانی تبدیل شد و در کنار کارکرد روزمره، بخشی از تاریخ صنایع فلزی، هنرهای سنتی و فرهنگ نوشیدن چای در ایران را در خود جای داده است.