وقف علم

علی صمدی جوان - کتاب، گنجینه‌ای است که اهل دانش دل در گرو آن دارند و برخی شان با جان و دل به آن عشق می‌ورزند. طبعا چنین اشخاص دانشمندی، دارای کتاب‌های بسیار زیادی هستند که حاصل یک عمر دانش اندوزی و کسب معرفت بوده است و از آن نظر که این افراد گوهرشناسان قابلی هستند، نیکو آن است که میراث سترگشان را به دست آیندگان برسانند.
عوامل گوناگونی همچون نایاب بودن کتاب، گرانی برخی آثار، به چاپ نرسیدن مجدد، تالیفات غربی، به ارث رسیدن برخی منابع خطی و چاپ سنگی و مسائلی از این دست، ضرورت اهدای کتاب توسط دانشمندان و متفکران معاصر را نشان می‌دهد. در شهر مشهد، گنجینه‌های نفیسی از کتاب، نسخه‌های خطی، چاپ‌های سنگی و حتی اسناد معتبر، تاکنون به دانشگاه‌ها و مراکز اسنادی هدیه داده شده، اما بیشتر این مجموعه‌ها پس از درگذشت افراد و بنا به وصیت خودشان، دردسترس دانشجویان و پژوهشگران قرار گرفته است.
برخی نیز در هنگام حیات، اقدام به وقف این سرمایه معنوی کرده اند یا خانواده آن‌ها بنا به تشخیص خود، این کتاب‌های گران بها را هدیه داده اند.
باید دانست که پراکندگی شخصیت افراد واقف کتاب در مرحله نخست، چندان اهمیت ندارد و چه بسا فردی که دانشگاهی نبوده، در داشتن کتاب و وقف آن از بسیاری از استادان پیشتاز بوده است.
همچنین موضوع کتاب‌های اهدایی از دو منظر بررسی شدنی است: نخست شخصیت علمی فرد و دوم، علاقه پژوهشی او که باعث شده است در دانشگاهی مانند فردوسی و به ویژه دانشکده ادبیات آن، با گنجینه‌های کم نظیری از کتاب‌های تاریخ و ادبیات روبه‌رو شویم.

بزرگانی که کتاب‌هایشان را هدیه دادند
اشخاصی همچون «دکتر غلامحسین یوسفی»، «دکتر عبدالهادی حائری»، «محمد قهرمان»، «دکتر حسن لاهوتی»، «احمد گلچین معانی»، «دکتر سیدرضا انزابی نژاد» و «دکتر ابراهیم شکورزاده» ازجمله کسانی هستند که کتاب‌های خود را به دانشکده ادبیات هدیه داده اند.
کتابخانه قطب علمی شاهنامه پژوهی، محل کتاب‌های اهدایی دکتر یوسفی است که البته برخی کتاب‌های دکتر انزابی نژاد و احمد گلچین معانی نیز در آن یافت می‌شود. کتاب‌های دکتر عبدالهادی حائری، استاد فقید گروه تاریخ، هم در کتابخانه تخصصی این گروه قرار دارد و کتاب‌های دیگر شخصیت‌های مطرح که نامشان برده شد، نیز در کتابخانه اصلی دانشکده است و براساس رده بندی و طبقه بندی‌های استاندارد کتابداری نگهداری می‌شوند؛ البته قرار بوده است گنجینه محمد قهرمان، ادیب و شاعر فقید معاصر، نیز در جایی اختصاصی نگهداری شود که این امر در دست اقدام است.

کمبود فضا برای نگهداری از کتاب‌ها
شیوه نگهداری و حتی امانت دادن این کتاب‌های اهدایی همانند سایر کتاب هاست با این تفاوت که تمام این گنجینه‌ها یک جا جمع نیست و پراکندگی دارد. در کتابخانه قطب می‌توان راحت‌تر به کتاب مدنظر رسید، اما اگر به دنبال گنجینه‌های اهدایی دیگر اندیشمندان معاصر باشیم، کار کمی سخت‌تر می‌شود. مشکل اصلی، کمبود جا در دانشگاه است و شاید آن اهتمام ویژه به نگهداری این گنجینه‌های نفیس نباشد.
در دایره المعارف بزرگ اسلامی، اتاق‌های ویژه‌ای برای کتاب‌های اهدایی درنظر گرفته اند که مجموعه‌های اهدایی شخصیت‌هایی همچون دکتر زریاب خویی و دکتر شفیعی کدکنی در آن نگهداری می‌شود. همین کمبود جا سبب شده است شخصیتی همچون پروفسور حسین الهی، استاد بازنشسته تاریخ که بیش از ۱۵ هزار جلد کتاب و سند محلی دارد، نتواند آن‌ها را اهدا کند.

مخزن ارزشمند چند هزار کتابی
مجموعه کتاب‌های اهدایی به دانشگاه فردوسی، به دانشکده ادبیات منحصر نمی‌شود و کتابخانه مرکزی این دانشگاه نیز مخزن بسیار ارزشمندی دارد و سه مجموعه بسیار نفیس را در دل خود جای داده است. براساس گفته‌های کبری ناصری، مسئول بخش مجموعه‌های اهدایی کتابخانه مرکزی، ۱۸ هزار جلد کتاب اهدایی در این کتابخانه از سه تن از فرهیختگان معاصر به یادگار مانده است: دکتر کاظم مدیرشانه چی با ۷ هزار جلد کتاب، ۲۰۰ پایان نامه، ۱۰۰ جلد نشریه و بیش از هزارو ۵۰۰ نسخه خطی و چاپ سنگی از پیشتازان وقف دانش و کتاب بوده است.
مجموعه اهدایی محقق فقید، احمد محدث خراسانی، نیز شامل ۵ هزار عنوان کتاب چاپی و ۱۰۰ عنوان چاپ قدیمی و سنگی می‌شود که درزمینه فقه و علوم اسلامی و تاریخ اسلام است. همچنین مجموعه اهدایی محقق فقید محمدحسین فرزین- عالیه غفاری شامل ۸ هزار عنوان کتاب چاپی جدید و قدیم درزمینه تاریخ ادبیات ایران و جهان دردسترس عموم قرار دارد و به امانت داده می‌شود؛ البته کتاب‌های خطی به علت قدمت آن‌ها به صورت اسکن شده روی سایت دردسترس طالبان علم و فرهیختگان قرار می‌گیرد.
در این میان استادان دیگری هم هستند که تمایل خود را برای اهدای آثار و کتابخانه شان اعلام کرده اند؛ ازجمله دکتر هما زنجانی زاده، استاد جامعه شناسی دانشکده ادبیات، که به دلیل کمبود فضا تاکنون موفق به انجام این کار نشده است و بنا به گفته ناصری، تمام کوشش کتابخانه مرکزی بر حفظ و نگهداری از چنین گنجینه‌های
سترگی است.
آنچه درباره دانشگاه فردوسی بیان شد، بیشتر متوجه عالمان علوم انسانی بوده است که کتاب‌های نفیسشان، همچنان محل اعتبار دانش و سندی برای دانش افروزی است، اما به آن معنی نیست که استادان دانشکده‌های دیگر بدون کتاب‌های ارزشمند هستند یا تمایلی به اهدا ندارند، بلکه دانش رو به پیشرفت و متغیر در برخی رشته ها، شاید اجازه اهدای کتاب با مکتبی قدیمی را نمی‌دهد.