محمدجواد اکبرپوربازرگانی
پژوهشگر تاریخ جنگ ایران و عراق
سابقه اختلافات ایران و عراق به دورهای برمیگردد که عراق، جزو امپراتوری عثمانی بود. اختلافات ایران و دولت عثمانی در طول چهار قرن(1514-1914) با وجود امضای بیش از 18قرارداد صلح و چندین پروتکل مرزی، همچنان حل نشده ماند و این منازعات به دولت تازه تأسیس عراق پس از جنگ جهانی اول منتقل شد.
در این قسمت به برخی از اختلافات ایران و عثمانی و معاهداتی که بین دو کشور در دوره قاجار و پهلوی به امضا رسید، اشاره میکنیم:
در اواخر دوره فتحعلیشاه، مسئله رفتوآمد ایلات چادرنشین در مناطق مرزی میان دو کشور باعث بروز درگیریهایی شد. عباس میرزا برای تثبیت اوضاع به غرب لشکر کشید و تا بغداد پیش رفت. دولت عثمانی ناچار تقاضای صلح کرد و پس از مذاکرات نمایندگان ایران و عثمانی در شهر «ارزنة الروم»، معاهده اول ارزنةالروم ( 1238ه.ق 1823م) بین دو دولت به امضا رسید. با وجود شکست عثمانی در این جنگ، معاهده مزبور هیچ تغییری در مرزهای 2 کشور به وجود نیاورد.
در دوره محمد شاه نیز اختلافات ایران و عثمانی بالا گرفت که در نهایت با وساطت دولت روسیه و انگلیس، عهدنامه دوم ارزنة الروم بین دو کشور منعقد شد. بر اساس این قرارداد طرفین از دعاوی و مطالبات نقدی خود (به استثنای خسارات) صرفنظر کردند. همچنین دولت ایران قبول کرد به شرط اینکه دولت عثمانی حاکمیت ایران بر اراضی شرق «ذهاب» و «کرند» را بپذیرد، از دعاوی خود درباره اراضی غرب ذهاب دست بردارد. ایران همچنین پذیرفت از ادلهای که حاکمیت آن را بر «سلیمانیه» مسجل میکرد، دست بکشد به شرط آنکه عثمانی حاکمیت ایران بر شهر و بندر «محمره» (خرمشهر) و جزیره «الخضر» (آبادان) و اراضی ساحل شرقی «اروندرود» را که در تصرف ایران بود، بپذیرد. عثمانی نیز متعهد شد تا حق رفتوآمدکشتیهای ایرانی را در اروندرود که در تصرف ایران بود به رسمیت شناخته، مانع از آن نشود. دو دولت همچنین اعلام آمادگی کردند که برای امر تحدید حدود و تعیین سرحدات نمایندگانی را معرفی کنند تا با حضور دولتهای واسطه، به انجام این مهم بپردازند. دیگر مواد عهدنامه مربوط به پناهندگان، حقوق و عوارض گمرکی کالاها، خوشرفتاری با زائران، تعیین کنسول و جلوگیری از شرارت عشایر سرحدی است.
اما امضای این معاهده نیز به اختلافات ایران و عثمانی خاتمه نداد، تا اینکه با وساطت انگلستان، پروتکل سال 1911 به امضای 2کشور رسید. بر اساس این پروتکل مقرر شد کمیسیونی مرکب از نمایندگان 4دولت (روسیه، انگلیس، عثمانی و ایران) مطابق معاهده دوم ارزنة الروم تشکیل شود و به امر تعیین خطوط مرزی رسیدگی کند، ولی تشکیل این کمیسیون نیز حاصلی در بر نداشت. پیامد آن، نمایندگان 4دولت در استانبول پروتکل سال 1913 را امضا کردند که بر اساس آن، 2دولت روس و انگلیس، مسئول تعیین مرز ایران و عثمانی شناخته شدند و اروندرود به حاکمیت عثمانی و انگلیس درآمد. کمیسیونی برای اجرای اهداف این پروتکل تشکیل شد که در سال 1914 بهشکل موقت مرزهای 2کشور را علامتگذاری کرد.
با پایان جنگ جهانی اول و تجزیه امپراتوری عثمانی، عراق از کشورهایی بود که از تجزیه عثمانی تشکیل شد و زیر قیمومیت انگلستان قرار گرفت و در سال 1921 به ظاهر به استقلال دست یافت. پس از تشکیل کشور عراق نیز اختلافات ایران و عراق همچنان ادامه پیدا کرد. اولین اختلاف ایران و عراق بر سر تبعید علمای شیعه به ایران بود که به خاطر نقش علمای شیعه در انقلاب عراق انجام شد. تبعید علمای شیعه به ایران مورد اعتراض دولت و ملت ایران قرار گرفت.
پس از تشکیل عراق، ایران به رسمیت شناختن عراق را به حل اختلافات بر سر اروندرود (شط العرب) و همچنین محترم شمردن حقوق اتباع ایران موکول کرد. در سال 1929 دولت ایران پس از کسب اطمینان از طرف انگلستان و عراق مبنی بر استرداد حقوق قانونی ایران در اروندرود، دولت عراق را به رسمیت شناخت، اما برخلاف قولهایی که به دولت ایران، برای احقاق حقوق آن در اروندرود داده بودند، بعدها معلوم شد که عراق تصمیم ندارد به تعهد خود عمل کند. این عمل، ایران را واداشت تا بهصورت رسمی به عراق اعلام کند که تحدید حدود سال 1914 را بیاعتبار دانسته و آن را به رسمیت نمیشناسد.
به این ترتیب اختلافات ایران و عراق همچنان ادامه یافت تا اینکه در سال1934 عراق شکایتی را به جامعه ملل تسلیم کرد مبنی بر اینکه، ایران قرارداد ارزنة الروم و پروتکل 1913 را نادیده انگاشته، از مفاد آن تخلف میکند. در نهایت ایران و عراق با فشار انگلیسیها، مصمم به حل اختلافات خود شدند.
در تاریخ 13 تیر 1316(1937) عهدنامهای بین وزیر امور خارجه عراق، ناجیالاصیل و وزیر امور خارجه ایران، عنایتا... سمیعی به امضا رسید. این عهدنامه در سال 1938 در مجالس دو کشور با اکثریت آرا به تصویب رسید و در 30 خرداد 1317 اسناد آن بین دو کشور مبادله شد. در این عهدنامه، پروتکل 1913 و صورت جلسات کمیسیون تحدید حدود 1914 و نقشههای تهیه شده توسط دولتهای روسیه و انگلستان مبنای تعیین مرز زمینی دو کشور قرار گرفته و برای نخستینبار به واژه تالوِگ[1] برای منطقه اروندرود[2] (محدوده روبهروی بندر آبادان به طول 7 کیلومتر) اشاره شده است. به عبارت دیگر در این عهدنامه از حق حاکمیت دو کشور بر اروندرود بر مبنای خط تالوگ برای محدوده مشخصی یاد میشود و بعدها این مبنا در قرارداد1975 الجزایر، همه اروندرود را در برگرفت.[3]
[1] تالوِگ (Talweg) یا خطالقعر در معاهدات بینالمللی به معنای خطی فرضی است که در میان عمیقترین نقاط کف و بستر رودخانه کشیده شده است و آب رودخانه را به دو بخش مجزا میکند.
[2] دولت عراق، اروندرود را شط العرب مینامد.
[3]برگرفته از کتاب جنگ ایران و عراق، پرسشها و پاسخها، فرهاد درویشی، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ