رضا سلیمان نوری| شهدای دوران مبارزات مردم ایران علیه رژیم پهلوی بدون شک نقش مهم و تأثیرگذاری در به ثمر رسیدن این حرکت انقلابی داشتند. بر زمین ریختن هر قطره از خون این عزیزان خود عاملی برای اصرار بیشتر مردم مبارز بر خواسته اصلی خود؛ یعنی سقوط رژیم سلطنت وقت بود. تعداد این شهدا به دلیل شرایط خاص آن دوران، خاصه در ماههای نخست مبارزه که شامل مواردی چون؛ برخورد شدید با خانوادههای آنان توسط عمال حکومت، نبود سیستم اطلاعرسانی مناسب( به ویژه در پاییز سال 1357 که نشریات در اعتصاب اعتراضی به سر میبردند) و عدم فرماندهی واحد تمام مبارزان در کشور میشد، به درستی مشخص نیست، اما براساس آمار ثبت شده در بنیاد شهید خراسان، در این دوران 171 شهید تقدیم انقلاب اسلامی مردم ایران شده که ۱۱۸ نفر از این تعداد که در بازه زمانی سالهای 1342 تا 1357 در خون خود غلتیدهاند، اهل مشهد بودهاند. 118 نفری که اغلب ما به درستی با آنان آشنا نیستیم و حتی نمیدانیم در کدام نقطههای شهر مشهد مدفون شدهاند. ندانستنی که دلیل آن باز هم بیش از هر چیز جو خاص زمانی آن دوران و در نتیجه دفن بسیاری از شهدا به صورت مخفیانه و غیررسمی است. با این حال تاکنون در حوزه شهری مشهد حداقل 7 مکان مختلف به عنوان مجموعههایی که خاک آنها پذیرای تعدادی از شهدای مبارزات مردم مشهد علیه حکومت پهلوی است، شناسایی شده است.
گلشور، میزبان نخستین شهدا
نخستین شهدای فعالیتهای انقلابی مردم مشهد علیه رژیم پهلوی، دو شهیدی هستند که در واقعه مسجد فیل بر اثر گلوله مستقیم عمال حکومت جان خود را از دست دادهاند. این واقعه 23 مهر 1342 و بر اثر اعتراض گسترده مردم به بازداشت حجتالاسلام شهید عبدالکریم هاشمینژاد پس از سخنرانی در مسجد فیل رخ داد. در جریان این اعتراضات بر اساس گزارشهای ساواک هفت نفر مجروح شدند که دو نفر از آنان یعنی«مهدی یوسفی» و«حسین پورکفاش» پس از انتقال به بیمارستان شهید شدند. مأموران از تحویل دادن جنازه این دو عزیز به خانوادههای آنان و مردم معترض خودداری و آنها را در قبرستان گلشور مشهد دفن میکنند و بدین گونه این قبرستان که در انتهای خیابان مفتح قرار داشته بود و اکنون وجود خارجی ندارد، نخستین مدفن شهدای انقلاب مشهد میشود. البته برای ماندگاری، سنگ یادبود «شهدای مسجد فیل» در بخشی از بوستان ایجاد و در مکان سابق آرامستان گلشور نصب شده است.
صحن آزادی؛ مدفن خاص
حرم مطهر رضوی امروزه میزبان سه آرامستان است. آرامستانهایی که در صحنهای آزادی، قدس و جمهوری اسلامی قرار دارد و به ترتیب با نامهای بهشت ثامن الائمه (ع) 1، 2 و 3 شناخته میشود. بهشتهای شماره 2 و 3 در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی به بهرهبرداری رسیدهاند، اما بهشت شماره یک پیش از انقلاب هم محل دفن اموات بوده است. بر اساس اطلاعات موجود ۷۶۵ شهید در مجموعه حرم رضوی مدفون هستند و علاوه بر این سه بهشت، رواقهای دارالسلام، دارالزهد، دارالحکمه و ایوان طلای بارگاه منور رضوی صحن انقلاب نیز میزبان تعدادی از این شهدا هستند، اما آرامگاه ابدی همگی 9 شهید دوران مبارزه علیه حکومت پهلوی مدفون شده در حرم مطهر در بهشت ثامن الائمه (ع) شماره یک است. نکته جالب درباره این شهدا مظلوم بودن بیش از حد آنان است؛ زیرا شرایط هنگام تدفین آنان به نحوی بود که از کلمه شهید روی مزارشان استفاده نشده است و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی هم به دلیل افزایش قابل ملاحظه تعداد شهدای ناشی از ترورهای کور دشمن و جنگ تحمیلی، ناخواسته این عزیزان به فراموشی سپرده شدند. موضوعی که باعث شده است تقریبا اکنون به جز خانوادههای این عزیزان کسی از بلوکهای محل دفن آنان در بهشت ثامن الائمه شماره یک مطلع نباشد.
آرامستان خواجه ربیع و یک علامت سؤال
درگذشت شیخ احمد کافی بر اثر یک تصادف بسیار مشکوک در مسیر رسیدن به مشهد در30 تیر 1357 نه تنها باعث اعتراضات گستردهای در مشهد شد، بلکه رونق آرامستان خواجهربیع را به عنوان محل دفن وی به همراه داشت. امری که باعث شد تعداد زیادی از شهدای مبارزات مردم مشهد علیه حکومت وقت در این آرامستان دفن شوند. براساس آمار رسمی موجود 14 نفر از شهیدان دوران انقلاب مهمان همیشگی خواجهربیع هستند. نخستین این افراد هم محمدجمال فریدزاده پسر مرحوم حجتالاسلام احمد فریدزاده، استاد حوزه علمیه مشهد، است. او که هنگام شهادت فقط هفده سال داشت، درست یک ماه پس از خاکسپاری مرحوم کافی، در جریان استقبال گسترده مردم از آیتا... سیدحسنقمی که پس از سالها تبعید به مشهد باز میگشت در بولوار فرودگاه هدف اصابت گلوله قرار گرفت و به شهادت رسید و همان روز هم در خواجهربیع مدفون شد تا نخستین شهید انقلاب ساکن این آرامستان شود. ناصر گیوهچی، نوجوان سیزدهساله محله ۲۲ بهمن نیز آخرین شهید انقلاب مدفون در این آرامستان است. وی در فاجعه 10دی مشهد مجروح شد و 19 روز بعد یعنی ۲۹دی ماه 1357 به شهادت رسید و در خواجهربیع مدفون شد. فریدون بهارلو و هادی آهنگر مقدمکرمانی شهدای دوم دی ماه ۱۳۵۷ میدان شهدا، حسن باقران شعرباف، امرا... بربری، غلامعلی پیوندیزاده، غلامعلی جواهری اشکذری، محمدحسین حسینینژاد، محمدحسین رادمرد، کاظم رحمتزاده، حسین شیروانی اول، قاسم قائمی و محمدباقر مشایخی شهدای وقایع 9 و 10 دی 1357 دیگر شهدای دوران انقلاب مدفون در باغ نخست خواجهربیع هستند، البته اگر با دقت بیشتر محدودهای را بگردید که درگذشتگان سالهای 56 و 57 در باغ خواجهربیع در آن مدفون شدهاند حداقل سنگ قبری را که بازگوکننده دفن یک شهید دیگر انقلاب در خواجهربیع است پیدا میکنید. این شهید مجید ضابطیان نام دارد که یکی از سه شهید وقایع 17 آبان مشهد است. سه شهیدی که به دلیل شرایط خاص رسانهای آن زمان نامشان کمتر به گوش رسیده است و تنها سنگ قبر قدیمی ضابطیان بازگوکننده قرار داشتن وی در این جمع است.
غربت شهدای مدفون در بهشت جوادالائمه (ع)
اما بهشت جوادالائمه (ع) کنونی را هم باید یکی دیگر از مکانهایی دانست که افتخار میزبانی دائمی شهدای دوران انقلاب اسلامی مشهد را به خود اختصاص داده است. این مجموعه که در جنوب آرامگاه اباصلت قرار دارد، در نخستین روزهای مبارزه مردم علیه حکومت پهلوی میزبان پیکر چند تن از شهدای انقلاب مشهد شد. دفن مخفیانه این افراد در بهشت جوادالائمه (ع) عاملی شد که آمار دقیق رسمی از تعداد آنها وجود نداشته باشد و بد نیست تا مسئولان بنیاد شهید با تطبیق نام و نام خانوادگی شهدای ثبت شده مشهد با مدفونین سال 1357 این آرامستان تعداد دقیق شهدای انقلاب مدفون در آن را مشخص کنند. شهدایی که براساس اطلاعات موجود ناهید اسدی دختر یازده سالهای که در جریان اعتراضات مردمی به درگذشت مشکوک مرحوم کافی، هدف اصابت گلوله مستقیم مأموران رژیم پهلوی قرار گرفت، یکی از آنان است.
بهشت رضا؛ میزبان بیشترین شهدا
اما آرامگاه بیشترین تعداد شهدای دوران انقلاب اسلامی مشهد را باید در بهشت رضا جستوجو کرد. این امر دو علت دارد. دفن برخی از آنان توسط عمال حکومت پهلوی در این آرامستان به دلیل دور بودن به شهر و قابل کنترل بودن از نخستین عوامل است. اما عامل دوم درست برخلاف مورد اول است و آن اقبال عمومی به دفن شهدا در این محدوده به دلیل امکان قدرتنمایی علیه عمال حکومت پهلوی است. درست به همین دلیل است که تشییع جنازه شبانه شهید محمد علی حنایی که روز ۱2 آذر در چهارراه عنصری به ضرب گلوله مستقیم سرهنگ حسین معین طباطبایی شهید شد به یک راهپیمایی بزرگ تبدیل شد که حداقل 5 هزار نفر در زیر باران در آن شرکت کرده و غریو شعار«مرگ بر شاه» را در بهشت رضا طنین انداز کردند. همچنین تشییع جنازه سرباز محسن مباشر کاشانی هم که روز تاسوعا استاندار همدان را ترور کرده بود و خود ساعاتی بعد در درگیری با مأموران حکومت پهلوی شهید شده بود در نیمههای دیماه به یک حرکت اعتراضی بزرگ تبدیل شد. بد نیست بدانید بهشت رضا علاوه بر دو شهید ذکر شده در بالا میزبان شهید منفرد یگانه شهید واقعه حمله به بیمارستان امام رضا(ع) و همچنین شهید بتول چراغچی، خواهر شهید سردار ولیا... چراغچی که دهم دی بر اثر عبور تانک از روی بدنش به شهادت رسید، نیز هست.
6 شهید بوستان نشین
شهدای دوران انقلاب اسلامی مشهد تنها در آرامستانهای شهر دفن نشدند و برخی از آنان در مکانهایی دفن شدند که اکنون به بوستان تبدیل شده است. دو بوستان آلالهها در منطقه 5 شهری و 10 دی در منطقه6 شهری مشهد از جمله مکانهایی هستند که در آن دوران به صورت مخفیانه به روی هم پذیرای اجساد شش شهید مبارزات مردمی بودند. در بوستان آلالهها محله شهید آوینی کنونی که آن زمان قبرستان روستایی بوده، شهیدان اسماعیل صفری، محمد تدین چرمه و محمود قویدل برای همیشه آرام گرفتهاند. هر سه این عزیزان که از شرکتکنندگان در تظاهرات روز دهم دی مشهد بودند؛ در محدوده خیابان بهار به شهادت رسیدند و نزدیکانشان برای در امان ماندن اجساد ایشان از هجوم مأموران حکومتی آنان را در این محدوده که آن زمان منطقهای دور از شهر بود، به خاک سپردند. همچنین بوستان ده دی منطقه6 شهری هم میزبان سه شهید دیگر واقعه 10 دی 1357 یعنی شهیدان علی اصغر معقول، سید محمد سیدی و محمدعلی شهریور است. روی سنگ قبر هر سه این عزیزان نوشته شده است: «در راه مبارزه با طاغوت، به دست مزدوران رژیم ستمشاهی در تاریخ دهم دی ماه ١٣٥٧ در مشهد مقدس به فیض شهادت نایل آمد.» بوستان موردنظر که در ابتدای پورسینای 7 قرار دارد در زمان دفن شهدا، آرامستان محلی روستای بازه شیخ بوده است.