هادی دقیق | در شصتکیلومتری جنوبِ خواف و پس از خرگرد و نشتیفان تاریخی، روستایی است به نام زوزن که از نظر پیشینه تاریخی چیزی از بقیه شهرهای یادشده کم ندارد. زوزن درواقع بقایای شهری است متروکه در نزدیکی روستای زوزن که البته زمانی بارِ تاریخی سنگینی به دوش میکشید و از آنهمه شکوه، امروز آثاری اندک بهجامانده است. یکی از این آثار که از قضا با همین ماندگاری نصفهنیمهاش از شاهکارهای هنر معماری ایرانزمین است، مسجد ملک زوزن است. آوازه زیبایی ملک زوزن در ابتدای قرن گذشته به حدی رسید که آندره گدار فرانسوی، باستانشناس و معمار بنای موزه ملی ایران، حافظیه و بسیاری مکانهای دیگر از زبان عبدالحسین تیمورتاش در جریان وجود چنین بنایی قرار گرفت. گدار پس از دیدن مسجد ملک زوزن، اولین کسی بود که این مسجد را در مکتوبات باستانشناسی معرفی و عکسها و نقشههایی از آن منتشر کرد و کتیبههای آن را خواند. سالها پس از این و در بهمن 1318 نیز وزارت فرهنگ و هنر وقت، بنای مسجد ملک زوزن را ثبت ملی کرد تا ازآنپس عزم و اقدامات ملی پشتگرمی مسجد باشد و بهمرور، مرمت و پایدار و از انهدام دور شود.
کاربری بنای کنونی ملک زوزن
یکی از افسوس های امروز ما هنگام دیدن مسجد ملک زوزن، این است که در میان بی شمار خرابه اطرافش، این بنا هم از خرابی گردش گردون در امان نبوده و آن قدر تن به سایش روزگار سپرده که اکنون فقط دو ایوان از آن همه شاهکار معماری به جامانده است؛ اما همین دو ایوان هم مشتی از نمونه خرواری است که نشان می دهد، شهر زوزن روزگاری باشکوه و پررفت وآمد بوده است. جغرافیای پرآوازه زوزن، در ابتدای حمله مغول بر سر راه آن ها قرار گرفت و ویران شد و پرده ای از ابهام تاریخی پیش روی ما کشید و به مسئله مُلکِ مَلِک زوزن بدل شد؛ تاریخی که رفته رفته فراموش شد تا اینکه در دوره معاصر، جلال و جبروت باقی مانده اش مورخان و باستان شناسان را به سوی خودش کشاند. به قول شهریار عدل، باستان شناس، «این پرده فراموشی اما آن قدر ضخیم شد که هیچ یک از سیاحان جدید درصدد رفتن به زوزن برنیامدند».
به طورکلی برای کاربری بنای فعلی ملک زوزن سه نظریه ارائه شده است؛ «آندره گدار» معتقد است این بنا مسجد بوده، «شیلا بلر» استاد مطالعات هنرهای اسلامی و ایرانی، می گوید مدرسه و «شهریار عدل» نیز عقیده داشته بنای ملک زوزن مسجد -مدرسه بوده است. اما یکی از اطلاعات ارزنده ای که گمان مسجد را تقویت می کند، به دست رجبعلیلباف خانیکی، باستان شناس، منتشر شد. لباف از پیداشدن محراب گچ بری نفیس و پرکاری در کنار ایوان مسجد خبر داده بود که به بنایی پیش از بنای کنونی تعلق داشت و آن را با وسواسی خاص حفظ کرده بودند؛ شاید می خواسته اند آن را در شبستان شمالی مسجد جدید به کار بگیرند. بنای پیشین احتمالا مربوط به دوره سلجوقی بوده است. دراین بین، مسلم است که حفاری ها و مطالعات باستان شناسی گسترده، روزبه روز تاریخ تاریک ملک زوزن را روشن تر کرده است. بااین حال، به نقل لباف، اقدامات شهریار عدل بود که مسجد ملک زوزن را جاودانه کرد.
تاریخ مُلکِ مَلِک زوزن
با این تفاصیل، باید در نظر داشت که بیشتر شهرهای تاریخی دوران میانی اسلامی به ویژه در شرق ایران، امروزه مراکزی پرجمعیت تلقی نمی شوند و تغییرات بنیادین، برخی از آن ها را به روستاها یا متروکه هایی گمنام بدل کرده است. از آن جمله همین زوزن است که تغییر نظام آبیاری و حفر قنات ها و جنگ و زلزله، آن را متروک کرده است. زوزنی که زمانی در لابه لای نوشته های یاقوت حموی، جغرافی دان و تاریخ نویس عرب زبان که هم عصر حمله مغول می زیست، به دلیل وجود پزشکان، اندیشمندان و ادیبان بی شمارش به بصره کوچک معروف بوده است.
قوام الدین مؤیدالملک ابوبکربن علی زوزنی در دوره اوج تزلزل سیاسی، هم زمان با رقابت های خوارزمشاهیان و غوریان بر سر تصرف خراسان، در قرن هفتم قمری بر این خطه حکومت می کرده است. او به عنوان پاداش از سوی سلطان خوارزمشاه، به درجه «ملک» رسید و لقب «مؤیدالملک» گرفت؛ اما دیری نپایید که حمله مغول سایه فراموشی بر این دولت مستعجل انداخت و مُلکِ مَلِک زوزن با وجود شهرتی که پیش از مغول داشت، به فراموشی سپرده شد و فقط ویرانه ای شکل باخته از آن به جا ماند. بااین حال، استخوان بندی مسجد جامع این مُلک چنان قوی بود که حتی با وجود تخریب گسترده، امروز پس از نهصد سال سربلند است و ایستاده و تزییناتش نمایش شکوه آن عصر است. درنهایت، با ظهور مغول در سرحدات حکومت خوارزمشاهیان، آرزوهای ملکزوزن مانند بسیاری از کارهای سیاسی او نیمه تمام ماند و سرانجام به دست دشمنانش از میان برداشته شد. جالب اینکه حتی از نظر سعدی، ملک زوزن به قدری شناخته شده بوده که در باب اول «گلستان»، در سیرت پادشاهان، نام او را بی هیچ توضیح و معرفی آورده است.
معماری مسجد ملک زوزن
بی تردید اگر میان دو پایه قطور طاق بلند ملک زوزن بایستیم، با وجود آنکه سقف طاق تخریب شده است، جزئیات تزیینات آن چشممان را یک به یک از مقرنس به سمت کاشی کاری و گچ بری و کتیبه های آن می کشاند؛ تزییناتی که جدا از زیبایی شان، ارزش تاریخی فراوانی دارند. آنچه از مسجد ملک زوزن به قطعیت می دانیم، دوایوانی بودن آن است.
در این راستا، محمدکریم پیرنیا در کتاب «آشناییبا معماری اسلامی ایرانی» می نویسد: «نشان مسجد دو ایوانی را بی هیچ گفت وگو از قرن هفتم قمری در دست داریم. خوشبختانه دو ایوان مسجد زوزن همچنان برپاست [...] و شگفتا که این گونه مسجد فقط در استان خراسان دیده می شود.» فعالیت های مرمتی و باستان شناختی مسجد ملک زوزن که ابتدا به دست شهریار عدل و سپس رجبعلی لباف خانیکی انجام شد، روشن کرد که بنای فعلی روی آثاری از دو مسجد کهن تر ساخته شده اند؛ اما اکنون فقط دو ایوان، آن هم نصفه نیمه به جا مانده اند. ایوان غربی یا ایوان قبله آن تقریبا 13متر عرض و 22متر عمق دارد. بر دیوار قبله این ایوان، محرابی ساخته شده است. ایوان شرقی اما کوچک تر از ایوان قبله است. در میان این دو ایوان صحنی وسیع و در اطراف ایوان غربی دو شبستان بوده و ورودی اصلی مسجد در شمال غربی آن قرار داشته است. در شمال ایوان غربی دو درگاه بزرگ و در جنوب آن یک درگاه بزرگ است که ایوان را به بخش های دیگر مسجد و شبستان های آن مرتبط می کرده است. کتیبه ای در این ایوان هست که آیاتی از سوره مؤمنون به خط کوفی است و تاریخ 615قمری دارد و کهن ترین کتیبه بناست.
از نکات مهم در بررسی بنا این است که ساخت مسجد ملک زوزن ناتمام مانده، اما به همین شکل تا مدت ها استفاده می شده است و این را می شود از ساییدگی چشمگیر کف پله ها و راهروها فهمید. شاهد ناتمام ماندن آن هم این است که بر لبه های بیرونی دیوارها، پاکار طاق هایی برجاست که هرگز ساخته نشده اند. همچنین، با وجود تزیینات مفصل بالای ایوان، نمی توان پذیرفت که پایین ایوان به ویژه محراب آن تزیین نشده باشد. از سوی دیگر، کف ایوان نیز آشفته مانده است و بقایای بنای قبلی را کامل برنچیده اند. از جمله تزیینات بنا نیز می توان به ترکیب آجر و کاشی های لعاب دار یا بی لعاب اشاره کرد. آرایه های مسجد ملک زوزن ضمن آنکه ادامه سنت کاشی های لعاب دار در شرق ایران است، عرصه افزودن یک رنگ سوم، گاه لاجوردی و گاه سفید و همچنین تعالی کاشی لعاب دار شده است. درباره کاوش های مسجد زوزن، لباف خانیکی می گوید آثار متعددی از دوره اسلامی تا دوره صفویان در این مسجد یافت شده است. در نتیجه روشن شد که بنای فعلی ملک زوزن، سومین مسجد است.
در شبستان غربی این مسجد نیز پلکانی وجود دارد که به شکل مارپیچ بر حول استوانه ای از آجر می چرخیده و مؤذن را به گلدسته ها می رسانده است؛ پلکان زاویه راست در زلزله های اخیر به کلی متلاشی شده است و هم اکنون قامت ازهم پاشیده آن در پشت شبستان دیده می شود. کار ساخت مسجد با حمله مغول ناتمام می ماند و درنهایت در زلزله قرن هشتم هجری بخشی بزرگ از آن تخریب می شود. با وجود همه این ها، مسجد ملک زوزن همچنان با تزیینات اعجاب برانگیزش فخر مسجدسازی خراسان است.