هادی دقیق - بناهای سنگی با هیبتی که در چشماندازشان پیداست، همیشه تاریخنگاران را به سوی خود میکشانند. یکی از این نمونهها که در خراسانشمالی و شهرستان مانه و سملقان قرار دارد، بنایی است در روستای زرد؛ روستایی در نزدیکی آشخانه و در مسیر جنگل گلستان. بنای سنگی روستای«زرد» که در منطقه حفاظتشده «قرخود» قرار دارد، یک همتای دیگر هم در همین منطقه و با فاصله چند کیلومتری از خود دارد، بهنام«اسپاخو» که پیشتر در همین ستون آن را معرفی کردهایم.
ارتفاعات قرخود آبوهوایی بینظیر دارد و پیشه مردمش بیشتر کشاورزی دیم، باغداری و دامداری است، اما پیشینهاش با همین بنای سنگی به دوران پیش از اسلام و احتمالا ساسانی میرسد. برای رسیدن به روستای زرد باید از سمت غربی آشخانه جاده منتهی به جنگل گلستان را طی کنیم. در حاشیه سمت راست مسیر، روستای آوا و پس از آن شهرآباد کُرد ما را مستقیم به روستای زرد میرسانند. در حاشیه روستای زرد و در یککیلومتری مسیر روستای کاستان، جایی که به واسطه چشمه اصلی روستا، پوشش گیاهی هم بیشتر میشود، در ارتفاعات باید بهدنبال بنای سنگی روستا گشت. این بنا در اسفند1383 ثبتملی شده است.
روستای زرد و بنای سنگیاش
روستای زرد از روستاهای بزرگ کردنشین این منطقه است و به عقیده اهالی، نامش را از زردی خاک طلاگونهاش گرفته است. در فاصله یککیلومتری شمال غرب روستا بناهایی قرار دارد که محلیها به آنها«امام» میگویند و نام مشخصی ندارد. بومیهای منطقه آنجا را«امامبروژ باغان» یعنی امامی که ورای باغها قرار گرفته است، مینامند. بناهای این منطقه که اکنون غیر از یکی، بقیه بیشتر آسیب دیدهاند، از سالهای دور حکایت میکنند. اما سرپاترین آنها به یک چهارطاقی میماند مشابه آتشکدههای پیش از اسلام.
نزدیکی بنای سنگی روستای زرد به اسپاخو، همسنگ و همسایه چندکیلومتر آنطرفترش، و شباهت آنها در ساخت و نوع مصالح بهکار رفته که البته تابعی از اقلیم منطقه است، این گمان را تقویت میکند که این شیوه ساخت، متعلق به دوران پیش از اسلام است. اما نکتهای که پای پژوهشهای تاریخی را در بنای سنگی روستای زرد لنگ کرده، این است که برخلاف بنای سنگی اسپاخو، در اطراف آن نشانههایی از گورستان، اشیای خاص یا سفال که قوت غالب پژوهشهای باستانشناسی است، به چشم نمیخورد. محدوده اطراف بنا از سه سمت به شیب کوه و پرتگاه ختم میشود و از سمت شرق به باغهای روستاییان و جادهای میرسد که ماشینرو است. اما فرض امامزادهبودن باعث شده است تاحدودی حریم بنا در سالیان پیاپی حفظ شود؛ اتفاقی که مشابه آن برای اسپاخو هم افتاده است. زمانی که بنا ثبتملی میشد، اداره میراث تازهتأسیس مانه و سملقان به فکر احیای آن برآمد، اما تقریبا همین چند سال پیش و سال1399 بود که خبرهای مرمت بنا به گوش رسید. عوامل طبیعی یا انسانی صدمات زیادی به بناهای سنگی این منطقه زدهاند. با این حال، امروز به همت و تلاش مرمتکاران و باستانشناسان میراث فرهنگی، بنای سنگی روستای زرد حال مساعدی دارد و این چهارطاقی دوره ساسانی در ارتفاعات روستای زرد عرض اندام میکند.
ویژگیهای یک بنای خاص
روستای زرد سه بنای سنگی دارد که اصلیترین و تقریبا رویپاترین آنها همان چهارطاقی است. این بنا مربعشکل و هر ضلعش هشتمتر است. ورودی اصلی آن به سوی شمال است و در سه طرف دیگر نیز ورودی تعبیه شده است. در زمان ثبتملیشدن بنا، آسمانهاش بهکلی نابود شده بوده و کسی از اهالی قدیمی نیز چیزی از پوشش سقف آن به یاد نداشته است. همچنین، مانند آسمانه بنا، کف آن نیز تخریب شده بوده، منتها بهدست حفاران غیرمجاز و به هوای یافتن گنج. در نتیجه، از کف و سقف اصلی بنا اطلاعات خاصی نداریم. با این تفاصیل، از بقایای پاکار سقف ضلع شمالی بنا چنین برمیآید که در محل ایجاد گنبد از چوب کمک گرفتهاند. آن زمان سالمترین دیوار بنا سه متر ارتفاع داشته و دیوارهای قطور و تقریبا یکمتری جنوبی آن کامل از بین رفته بود.
مصالح بهکاررفته در بنا سنگهای نتراشیده و ملاط ساروج است. سنگها به شیوههای مختلف و نامنظم با ملاط به همدیگر چفتوبست شدهاند. در فاصله چهلمتری از این بنا نیز بنای دیگری در ابعاد هفتدرهفت متر دیده میشود که بسیار تغییر کرده و دگرگون شده است. با همان فاصله، بقایای بنای سوم نیز مشهود است. هر سه این بناها در امتداد شمالیجنوبی ساخته شدهاند و شباهت مصالح و نوع معماریشان هویداست.
سطح داخلی این بناهای سنگی با همان ملاط ساروج یا گل و گچ پوشیده شده است و ممکن است برخی از آنها در دورههای بعد ایجاد شده باشند. معمولا از سنگهای ریز و کوچکتر برای داخل دیوارها استفاده کردهاند و سنگهای تخت و بزرگ نمای بیرونی آنها را تزیین کرده است. درکل، این بناها تزیینات ندارند و فقط وسواسی که در اندازه و نوع سنگ برای چیدن به خرج دادهاند، بهشکلی نمای بیرونی آنها را تزیین کرده است. با وجود همه اینها، اینکه فقط یک رشته کوه و آنهم کوه قرخود بین بنای سنگی روستای زرد و اسپاخو قرار دارد، میتواند به کشف کاربری و ارتباط این دو بنای ساسانی در آینده امیدوارمان کند.