هادی دقیق| شهر بیرجند ازجمله شهرهای ایران است که بافت سنتی متنوع و زیبایی دارد. این شهر در گذشته حاکمنشین بوده است و اکنون هم بناهای بسیاری از دورههای مختلف دارد که روزگاری نهچندان دور محل سکونت و مأمن امرای محلی و اعیان و اشراف بودهاند. خیابان مطهری این شهر نیز چندان طولانی نیست، ولی تقریبا در انتهای آن و در جایی که بافت قدیمی و کاهگلی خانهها و مغازهها بهیمن ورود فناوری دارد رنگ میبازد و تقریبا نزدیک میدان طالقانی، نردههای فلزی کنار خیابان، بافت نسبتا همگون خیابان را بههم میریزد؛ پشت این نردهها و آنطرفتر از درختان بلندش، ساختمانی است که امروز نماد بیرجند است. اینجا زمین فرمانداری بیرجند است و کمی که از پشت نردهها و لابهلای سبزی درختان فراتر بنگریم، بنای ششطبقه سفیدی میبینیم که نوع معماریاش فریاد میزند از بناهای تازهساز نیست؛ ارگ کلاهفرنگی بیرجند مرداد1376 در فهرست آثار ملی ثبت شده است. البته خیابان مطهری بهجز این بنای دیدنی، ساختمانهای تاریخی زیادی دارد که همه شهادت میدهند اینجا از محلههای اصیل بیرجند است؛ از میدان چهاردرخت و بناهای اطرافش مثل مسجدجامع چهاردرخت و مدرسه تاریخی معصومیه و زورخانه پوریای ولی گرفته تا دیوارهای کاهگلی فراوانی که اگر نبود کاهلی و فراموشی زندگی مدرن، امروز هرکدام بروبیایی داشتند.
شکلگیری کلاهفرنگی
در لغتنامه دهخدا عبارت «کلاهفرنگی» به «عمارتی که در میان عرصه سازند با گنبدی شبهمخروط» اطلاق شده است. باوجوداین، رواج کلاهفرنگیها در سراسر کشور و خود این واژه، خیلی قدیمی نیست که بشود از این بناها بهعنوان بنای باستانی یاد کرد.
ارگ کلاهفرنگی بیرجند هم بیرون از این دایره نیست، اما اینها چیزی از اهمیت تاریخی بنا کم نمیکند. این ساختمان زیگوراتشکل ششطبقه از بناهای منحصربهفرد و شاخص شهر بیرجند است که چون تافتهای جدابافته با آن رنگ سفیدش بین بناهای خاکیرنگ شهر میدرخشد. کلاهفرنگی بیرجند نامهای دیگری هم دارد که «ارگ حسامالدوله» معروفترین آنهاست. این ارگ در اصل متعلق به یکی از خانان خاندان خزیمه علم بوده است. خاندان خزیمه علم از دوره صفویه وارد کارهای درباری شدند، اما تقریبا از اواسط سده هفدهم میلادی بود که قائنات بهدست آنها افتاد، قدرت پیدا کردند و رفتهرفته بر سرزمین قهستان مسلط شدند.
برخی پژوهشگران تاریخ ساخت ارگ کلاهفرنگی بیرجند را سالهای۱۲۶۴ تا ۱۳۱۳قمری میدانند، یعنی دوره قاجار. این بنا از زمانی که حسامالدوله حکومت قائنات را در دست گرفت، مقر فرماندهی او بوده است. حسامالدوله از اعیان منطقه بود و در دورهای با عمویش، شوکتالملک، نیز در بیرجند بر سر حکومت کشمکش داشت. درنهایت سال1356 مالک بنا، امیراعلم خزیمه، فرزند حسامالدوله، آن را به فرمانداری بیرجند اهدا کرد.
افهیل انگلیسیتبار، از رؤسای بانک شاهی سابق در بیرجند، در کتاب «نامههایی از قهستان» که محمدحسن گنجی، جغرافیدان بیرجندی، آن را ترجمه کرده است، میگوید: «حسامالدوله برخلاف اسلافش در شهر زندگی میکرد.» او نتیجه بازدیدش از ارگ در سال۱۳۳۴قمری را نیز اینگونه شرح میدهد: «ارگ هشتضلعی آن نیاز محسوسی به مرمت دارد، گو اینکه هنوز قابلسکونت است، اما متأسفانه قفل سنگینی بر در آن دیده میشود و بهندرت برای بازدید مهمانان خارجی مانند ما باز میشود. شیشههای پنجره طبقه فوقانی آن همه شکسته است و گچبریهای سقف که از پنجرههای بیشیشه به انسان نگاه میکند، از شکوه روزگاران گذشته حکایت دارد.» او سپس در توصیف جنگوجدلهای دو حاکم معروف بیرجند آن زمان هم حکایتهایی خواندنی میآورد و روابط شوکتالملک و برادرزاده و رقیبش، حسامالدوله، را باتوجهبه نزدیکی به هر دو، با جزئیات بیان میکند.
معماری ارگ
عمارت زیبای ارگ کلاهفرنگی بیرجند، چشم هر رهگذری را خیره میکند. پلان این بنا هشتضلعی است و شش طبقه دارد که فقط دو طبقه آن کاربری دارد و درنهایت، بالاترین طبقه مخروطیشکل است. بهجز طبقه همکف، رنگ نمای بقیه طبقهها سفید است. ورودی بنا از طبقه همکف است که بهدلیل اتاقهای فراوان از فرم طبقات بالایی پیروی نمیکند و پلانی مربعشکل دارد. همچنین در این طبقه چهار هشتی بهشکل قرینه قرار دارد. درست در مرکز بنا حوض خوشفرم و زیبایی است و بر دیوارهای فضای حوضخانه هم تا چشم کار میکند، طاقنماها و رفهای تزیینی و کاربندیهای لانهزنبوری است که ذرهذره چشم را میکشند بهسمت آسمانه آن و به نورگیری در سقف ختم میشوند. مقرنسها و گچبریهای سفید این فضا در ترکیب با حوض آبیرنگ میان حوضخانه چنان چشمنواز است که دلکندن از فضا را مشکل میکند. درواقع باتوجهبه تزیینات فراوان حوضخانه چنین بهنظر میرسد که هسته اصلی بنا همین فضاست. پلان حوضخانه هم هشتضلعی است و یکمتر پایینتر از کف بنا ساخته شده است. ارگ کلاه فرنگی بیرجند از لحاظ فرم در ایران کمنظیر است. مصالح این ساختمان نیز گل، آجر، آهک و ساروج است.از ویژگیهای دیگری که لذت تماشای بنا را بیشتر میکند، تنوع طاقها و طاقنماهاست که بنا را از یکنواختی خارج میکند و با ترکیبی از انواع قوسها، این حظ را به منتها میرساند. محوطه بیرونی بنا نیز آجرفرش است و در دورههای جدید بخشهایی از فضای آن با کجسلیقگی آسفالت شده است. تصاویر قدیمیتر ارگ هم روزگاری را نشان میدهند که دو بادگیر بر بام طبقه همکف آن بوده است.