هادی دقیق| خراسان آنقدر میراث تاریخی دارد که گفتن از هرکدام آنها توانی عجیب میخواهد، چه رسد به اینکه قرار باشد از تکتک آنها حراست کرد. البته این توجیه چندان هم شایسته سرزمین زرخیز ایران نیست، اما اکنون مدتهاست که در بر همان پاشنه کهنه میچرخد؛ بخش زیادی از آثار باستانی سرزمینمان آنقدر جدا افتاده و هجر کشیدهاند که بعید است کسی به فکر حفاظت از آنها باشد. اصلا همه اینها به کنار، شمار این آثار آنقدر زیاد است که حتی کسی به فکر نگهداشتن وضع موجودشان هم نیست. ازاینرو، این آثار که برخیشان واقعا شگفتانگیزند، رفتهرفته متروک میشوند، سقفشان به کف میرسد و در آخرین مرحله بهدست اهالی منطقه به آغل گوسفند تبدیل میشوند؛ باوجوداین، اگر بنایی بین اهالی شأن و منزلتی داشته باشد، دستکم بهجای آغل از آن استفاده نمیشود؛ رها میشود تا بندبندش جدا شود و آجرهایش را برای ساختوساز و گاه تبرک میبرند و خاکش را برای کشاورزی.
این خلاصه، داستان غمانگیزی است که از سویی گریبان برخی آثار تاریخی را گرفته است و از سوی دیگر، در وضع موجود، آثار بدش دامن تاریخمان را میگیرد. دوروبرمان را هم اگر نگاه کنیم، از این دست آثار زیاد میبینیم و حتی خیلی از این خرابهها در فهرست میراثملی هم ثبت هستند. امروز در این ستون قصد داریم از بنایی ثبتملیشده بگوییم که ستون و سقف و دیوارش ریخته، اما بخت ایوانش بلند است و انگار بیدی نیست که با این بادهای بیتوجهی بلرزد.
در میانه راه تاریخی توس به هرات
پیش از رسیدن به شهر فریمان، یکی از چهارراههای خراسان بزرگ قرار دارد؛ سنگبست در قدیم چهارراه پیونددهنده شاهراههای توس و هرات و مرو و نیشابور بوده است. از این شهر تاریخی که بهسمت هرات برویم، بعد از فریمان، از شمال روستای سفیدسنگ به ارتفاعاتی میرسیم که آنسویشان به آبادیهای بین مشهد و سرخس میرسد. کمی پیش از منطقه حفاظتشده باغکشمیر، روستایی است بهنام رزمگاه که به دو بخش بالا و پایین تقسیم شده است. در رزمگاه بالا قلعهای خشتی و تاریخی قرار دارد که مدتهاست گوسفندچرانی در آن رواج دارد. کنار این قلعه، قبرستانی است که یک بنای بلند در وسط آن خودنمایی میکند. این بنا، بازمانده اثری است که آبان1382 با عنوان «مقبره رزمگاه» در فهرست آثار ملی قرار گرفته است. متأسفانه از هویت فرد مدفون در این مقبره اطلاعی نداریم، ولی شواهد و معماری بنا میگوید که فرد مهمی اینجا دفن شده است.
از مقبره رزمگاه هیچ کتیبه و مدرکی یافت نشده است که تاریخ دقیق ساخت بنا را نشان دهد، اما باتوجهبه پلان بنا و سنگقبرهای پیرامونش که برخیشان تاریخ سده دهم و یازدهم هجری قمری دارند، میشود ساخت آن را به دوره صفویه و شاید کمی پیشتر از آن نسبت داد. از آنچه ما بهعنوان مقبره رزمگاه یاد میکنیم، فقط یک ایوان باقی مانده است و بقیه بنا که از قضا پلان خوبی هم دارد، بر اثر عوامل طبیعی و بیتوجهی، تقریبا به پی رسیده است.
معماری مقبره رزمگاه
مقبره رزمگاه در میان گورستان تاریخی روستا و روی تپهای بلند ساخته شده است و از داخل روستا کاملا به چشم میآید. مصالح بهکاررفته در این بنا، سنگ و آجر و ملات گل است، به این صورت که پایه و شالوده بنا را سنگچین کرده و روی آن دیوارهای آجری ساختهاند. در شکاف دیوارها نیز چوبهایی دیده میشود که برای استحکام بنا تعبیه کردهاند. بنای مقبره در جهت قبله ساخته شده است و شامل ایوانی در ورودی بنا و فضایی چلیپایی در پشت آن است. این شکل چلیپایی در میان آثار باستانی ایران هم به چشم میخورد؛ از طرح روی سفالهای پیش از تاریخ گرفته تا پلان بناهایی مثل آتشکده دوره ماد نوشیجان در ملایر، دیوارهای چلیپایی آرامگاههای نقش رستم مرودشت، نقش کاشی و آجر دوره اسلامی و... . پوشش طاق ورودی بنا جناغی است. زیر ایوان آثاری از تزیینات گچی رسمیبندی و دو فیلپوش کوچک که زاویه تیز کنجها را گرد کردهاند، به چشم میخورد. پایین دیوار این ایوان هم گچاندود است و نشان میدهد که احتمالا دیوارهای داخلی بنا را با گچ پوشانده بودهاند. جلو این ایوان قبری تقریبا سهدرشش متر قرار دارد که برای اهالی روستا محترم است و ازاینرو، محلیها به این بنا «مزار پیر» میگویند. این شکل قرارگیری قبر جلو ایوان، نمونههای متعالی مقبرهسازی منطقه خراسان مثل آرامگاه شیخاحمد جامی را به ذهن متبادر میکند.
پشت این ایوان، فضایی چلیپایی قرار دارد که دیوارهای بخش بزرگی از آن ریخته و فقط کمی از دیوار قسمتی که به ایوان متصل بوده باقی مانده است و شیب دیوار، حکم پشتبند ایوان را دارد. زیر این بخش بنا سردابی وجود دارد که پوشش طاق ضربی و نیمدایرهای سقف آن در داخل بنا مشخص است. عرض سرداب حدود سه متر است و سقفش فروریخته است و داخل آن را با نخاله پر کردهاند. باتوجهبه بقایای پایه طاق روی چهار جرز این بخش، بهنظر میرسد که چهار طاق اطراف این فضا بوده است و سقف را هم با پوشش گنبدی ساخته بودهاند.
جلو ایوان مزار، قبرهایی وجود دارد که سنگهایی به خط نستعلیق و ثلث دارند و تاریخ روی آنها سدههای دهم و یازدهم هجری را نشان میدهد. حتی برخی سنگقبرها روی جرزهای دیوار بنا کار شدهاند که احتمالا مربوط به دفن افرادی در دورههای بعد است. رویهمرفته مقبره رزمگاه با این تاریخ دراز و معماری زیبا، امروز حال خوشی ندارد و بیشازپیش به توجه و مرمت و نگهداری نیاز دارد؛ بهشکلی که مثل سنگقبرهای ایستاده اطراف بنا، ایوان بلند آن هم سنگقبر تاریخ مدفون در آن است.