لیلی رحمانی/ شهرآرانیوز - روزگاری محل کسب و کار و کسب رزق و روزی جمعیت زیادی از جامعه کارگری شهر بود. کارخانه 66هزار مترمربعی نساجی مشهد را می گوییم که در سال 1316 بازگشایی شد و حدود 70 سال چرخ صنعت این شهر را چرخاند. هر چند این بنا اکنون فعال نیست، هنوز هم جزو آثار مهم تاریخی صنعتی شهر محسوب می شود و حالا به عنوان میراث صنعتی مشهد در فهرست آثار ثبت ملی قرار گرفته است.
به گفته مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان، این بنا که در تقاطع خیابان هفده شهریور و فدائیان اسلام قرار دارد، با شماره ثبت 32841 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. این کارخانه از مهم ترین نمونه های بر جای مانده از دوره آغاز صنعتی شدن ایران و مربوط به زمان پهلوی اول است و معماری آن برگرفته از شیوه های ساختمانی کارخانه های صنعتی است.
6 سال زمان برای آغاز به کار کارخانه
ابوالفضل مکرمی فر گفت: در تیرماه 1310خورشیدی، نامه ای از وزارت دربار به نیابت تولیت محمد ولی خان اسدی برای دایر شدن این کارخانه به استان رسید و در سال 1313 تصمیم به تأسیس این کارخانه با سرمایه 550 هزار تومان گرفته شد و سرانجام این کارخانه در 11 اسفند1316 آغاز به کار کرد.
به گزارش روابط عمومی اداره کل میراث فرهنگی استان، او ادامه داد: بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، مدیریت وقت، موضوع بازسازی و توسعه کارخانه را بررسی کرد و طرح هایی دراین راستا تهیه شد. این کارخانه از 5 قسمت تشکیل شده است. بخش تأسیسات آن در شمال غربی سایت کارخانه قرار دارد که محل قرار گرفتن دیگ های بخار است، دیوارهای این بخش 80 سانتی متر قطر دارد و شامل آجر و ملات و ساروج است. قسمت طاقه زنی این مجموعه که در شمال آن قرار دارد، یکی از شاهکارهای کارخانه نخریسی محسوب می شود و دارای فضای باز با ستون های متعدد است که به اتوکشی و طاقه زنی اختصاص داشته است. قسمت ریسندگی در شرق سایت، قسمت اداری و محوطه در جنوب و قسمت بافندگی نیز در غرب مجموعه قرار دارد.
به گفته مکرمی فر، کارخانه در سال 1336 حدود 781کارگر، 8 مهندس و کارشناس ایرانی، یک مهندس خارجی و 64 کارمند و همچنین 10هزارو864دوک ریسندگی و 150 دستگاه بافندگی داشت و اولین و بزرگ ترین کارخانه در خراسان و شرق کشور بود. در سال 1350 حدود 1180 نفر در این کارخانه اشتغال داشتند. با واگذاری زمین های 250 و 150متری در 4دوره به کارگران این مجموعه، محله کوی کارگران و شهرک انقلاب تشکیل شده است. این کارخانه چنانچه گفته شد در سال 1385 رسما تعطیل و خط تولید آن به کارخانه نیشابور که در سال1383 افتتاح شده بود، منتقل شد. در ادامه با رویکرد جدید آستان قدس رضوی در استفاده از موقوفات، ساختمان کارخانه نخریسی به «موزه زنده زیارت» تبدیل و در چهلمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی نیز افتتاح شد.
یکی از نمونه های میراث هویتی
مدیر دفتر ثبت آثار تاریخی ادارهکل میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی استان در گفت و گو با شهرآرا درباره این کارخانه گفت: ثبت این بنا از نخستین اقدامات در زمینه ثبت معماری صنعتی در خراسان است. محمد طغرایی افزود: استفاده از تزئینات خاص در بنا، به کار گرفتن ماشین آلات صنعتی و نیز برقرار بودن روابط ویژه در بخش های مختلف این کارخانه، از دیگر ویژگی های آن است.
او ادامه داد: برج آجری که در آن زمان برای تعویض شیفت استفاده می شد، بخشی از هویت منطقه بوده است. در واقع با راه اندازی این کارخانه و نمونه های شبیه آن، زندگی صنعتی در ایران آغاز شده است. طغرایی در ادامه با تأکید بر اهمیت حفظ این اثر بیان کرد: در سازمان میراث فرهنگی استان مشتاقانه منتظریم تا با همکاری سایر سازمان ها، پروژه مرمت، حفاظت و معرفی این اثر و تبدیل آن به مجموعه فرهنگی، چه از نظر اعتباری و چه از نظر کارشناسی را پیگیری کنیم. این اثر قابلیت تبدیل شدن به یک مجموعه فرهنگی اثر گذار و مفید را دارد و تحقق آن با همکاری همه مسئولان و دغدغه مندان میسر خواهد شد.