مرضیه ترابی| نخستین اتوبوس دوطبقه در دهه1330خورشیدی به ناوگان اتوبوسرانی پایتخت پیوست. اتوبوسهای دوطبقه اولیه ساخت کارخانه انگلیسی «لیلاند» بودند؛کارخانهای که بعدها نامش را به «رووِر» تغییر داد. برخی از پژوهشگران، خرید اتوبوسهای دوطبقه توسط ایران را راهی برای نجات کارخانه لیلاند از ضررهای سنگین سالانه میدانند. این کارخانه انگلیسی که موتور تانکهای چیفتن را هم تولید میکرد، در آن زمان گرفتار ناترازیهای شدید مالی بود و دولت ایران با پیشنهاد دولت انگلیس قرارداد خرید اتوبوسهای دوطبقه را با این شرکت، آن هم با قیمتی بالاتر از حد معمول امضا کرد. این شیوه در دوره پهلوی رایج بود و نمونههای متعددی از آن را میتوان در این دوره یافت.
در اینگونه موارد، دولت ایران موظف بود که با حمایت مالی و هزینه کردن درآمد نفتی، کمپانیهای در حال ورشکستگی اروپایی و آمریکایی را نجات دهد؛ بااینحال، تعداد اتوبوسهای دوطبقه وارداتی چندان زیاد نبود و همانطور که اشاره کردم، تنها در پایتخت به کار گرفته شدند و معمولا در خطهای شلوغ و پرتردد مانند خط راهآهن به خیابان ولیعصر خدمترسانی
میکرد.
هرچند این اتوبوسها از کیفیت چندانی برخوردار نبودند، مردم به آنها روی خوش نشان دادند. دلیل این مسئله هم تفاوت ظاهری و داشتن طبقه دوم بود که بیشتر حس کنجکاوی مردم را برمیانگیخت. در اتوبوسهای دوطبقه لیلاند، موتور در جلو قرار داشت و به قول معروف، اتوبوس از نوع «دماغدار» بود. اما شهرداری تهران، بعد از آنکه علاقه مردم به این وسیله را دید، برای وارد کردن انواع دیگر اتوبوس دوطبقه با شرکتهای خودروساز اروپایی وارد مذاکره و نهایتا تعدادی اتوبوس دوطبقه مدل «O-3500» از شرکت معتبر «بنز» خریداری شد و به ناوگان حملونقل شهری پایتخت اضافه شد.
این اتوبوسهای دوطبقه از قدرت و چابکی بیشتری برخوردار بودند و میتوانستند مسافران بیشتری را جابهجا کنند. اما باز هم مانند اتوبوسهای دوطبقه لیلاند، استهلاک بسیار بالایی داشتند. خیلی زود اتاق اتوبوس بهصدا میافتاد و این سروصدا راننده و مسافران را میآزرد. مصرف این اتوبوسها و هزینه نگهداری و تعمیرشان بسیار بالا بود.
ازآنجاکه در بیشتر مواقع تعمیر اتوبوسهای دوطبقه چندان درست و دقیق از آب در نمیآمد، موتور آنها دود فراوانی تولید میکرد؛ آنقدر که برخی قدیمیهای تهران معتقد بودند وقتی از کنار اتوبوس دوطبقه عبور میکنی، مجبوری دوش بگیری.
بااینهمه اشکال و ایراد، اتوبوسهای دوطبقه از رده خارج نشدند و نزدیک به سی سال در خیابانهای تهران جولان دادند، تا اینکه اواخر دهه1360خورشیدی، بهطور جدی، خارج کردن آنها از رده و جایگزینیشان با اتوبوسهای جدید مونتاژ داخل در دستورکار قرار گرفت.
بهاینترتیب، اتوبوسهای دوطبقه از دور خارج و به بخشی از تاریخ حملونقل شهری ایران تبدیل شدند. در عکس تاریخی امروز، نمایی از یک اتوبوس دوطبقه از نوع بنز «O-3500» را میبینید که در ایستگاه «هنگام» در محله «نیرویدریایی» تهران، در سال1340خورشیدی (63سال پیش) مشغول مسافرگیری است.