مرضیه ترابی | در میان جاذبههای گردشگری طبیعی در کوههای هزارمسجد، نام روستای «خشت نادری» مانند یک ستاره پرفروغ میدرخشد؛ روستایی آباد و سرسبز که به مدد مهرورزیهای هزارمسجد و آب فراوانی که به عنوان موهبتی الهی به مردم این خطه هدیه کردهاست، جذابیتی صدچندان دارد. مردم این روستای زیبا به کار کشاورزی و دامپروری مشغول هستند و به دلیل شرایط خاص اقلیمی، کشت انواع محصولات زراعی در آن متداول است.
روستای «خشت نادری» امروزه در دهستان «کبود گنبد» بخش مرکزی شهرستان کلات نادری قرار دارد. در روزگار حیات و قدرت نادرشاه، این روستا به دلیل نزدیکی به کلات، جایگاهی ویژه و ممتاز داشت. محیط طبیعی بکر و زیبای آن باعث شد که فرمانروای افشاری به فکر احداث قصری برای خودش در این ناحیه بیفتد.
آبانبارهای نادری که امروزه تعداد کمی از آنها باقی است و همانها هم دارند نفسهای آخر عمرشان را میکشند، میراث روزهای اقتدار دودمان افشاری و جلوهگری آن در آبادانی کلات نادری است. با این حال زیاد نیستند کسانی که راز نامگذاری روستا را بدانند. اینکه روستایی را به نام «خشت» بخوانند، کمی عجیب و غیرمعمول به نظر میرسد؛ آن هم در منطقهای که عموما سنگ و ملات به عنوان مصالح ساختمانی مورد توجه است و از آن برای ساخت بناها استفاده میشود.
در آلبوم شماره 240 از مجموعه کاخموزه گلستان که یکی از مهمترین آلبومهای این مجموعه از حیث بررسی تاریخ خراسان محسوب میشود، عکسی بسیار جذاب و کمیاب از دورنمای روستای خشت نادری وجود دارد؛ عکسی که باید آن را قدیمیترین تصویر موجود از این روستا بدانیم و در سال 1311قمری( 1272 خورشیدی) توسط عبدا... قاجار و چنانکه در قسمتهای قبل «کشف تاریخ» اشاره کردیم، طی مأموریت محوله به او از سوی ناصرالدینشاه قاجار برای تهیه تصاویر مناطق گوناگون خراسان، برداشته شدهاست. موضوع عکس، سازهای نیمساخته از دوره افشاری است که امروزه، اندک نشانهای از آن را میتوان در نزدیکی روستای خشت یافت. ظاهرا این سازه خشتی، بخشی از یک ساختمان پرشکوه بوده که در دوره نادرشاه و احیانا برای او ساخته شدهاست. ابوالخیر قاجار ذیل این عکس، توضیحی درباره آن ارائه میکند که به نوعی، راز نامگذاری روستا را برملا کردهاست. او مینویسد: «دورنمای عمارت خشت که خراب شدهاست. نادرشاه از قرار معلوم در این نقطه خیال عمارت بزرگی داشته. این بناها از سنگ و آجر است. بیشتر عمارت را خراب نموده و ده خشت را بنا کردهاند. اغلب خانههای [روستای] خشت آجری است. ارتفاع دیوار به پنج زرع و دَه کره، عرض حیاط دیوانخانه شصت قدم، طول صد و نود و پنج قدم [و] قطر دیوار یک زرع است. در این عمارت جای آبانبار دیده شد که به واسطه تنبوشههایی که کشیده شدهاست از درههای[احتمالا] باباقزات با آب سیل پرشده و در تابستان مشرب اهالی بوده. خیابانی با امتداد پانصد قدم راه به نظر آمد که تقریبا عرض آن پنج یا شش زرع است و در اطراف جای طویله و بهاربند (جای بستن چهارپایان در بهار و تابستان که سقف ندارد) بودهاست. ده خشت دویست خانوار سکنه دارد.» اطلاعات ذیل عکس موجود در آلبوم 240 مجموعه کاخموزه گلستان، اطلاعاتی بکر و کمتر قابل بازیافت درباره روستای خشت نادری در اختیار ما میگذارد؛ افزون بر شکل و شمایل روستا و استفاده از بقایای سازه نادرشاهی که سبب نامگذاری روستا شدهاست، ظاهرا جهانگشای افشاری قصد ایجاد شهری جدید را، در کنار کاخی مُعظَم داشته که مجال ساخت آن را پیدا نکردهاست. امروزه روستای «خشت نادری» حدود 105 خانوار جمعیت دارد و پیداست که دیگر در فضای شکوهمند دوران «پسانادری» قرار ندارد. محل روستا در تصویر با فلش قرمز نمایش داده شدهاست.