فرخد| به هر گوشه خراسان که چشم بیندازید، تاریخی بلند دارد و شاهدش بناها، آبادیها و هزارانهزار نماد تاریخی و باستانی بهیادگارمانده از دورانهای مختلف است. یکی از این یادگارها تپه «توپدرخت» است که قدمتش را دوران پیش از تاریخ ایران تخمین زدهاند. این اثر باستانی که مهر۱۳۸۰ با شمارهثبت۴۰۲۸ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است، در مجاورت روستایی بههمیننام قرار دارد که در نزدیکی مشهد است؛ سطرهای بعدی گذری است بر پیشینه تپه توپ درخت.
محوطهای روی رسوبات کشفرود
تپه توپدرخت محوطهای است وسیع که از تخریب و انهدام زیستگاه اقوام قدیم حاصل شده و بر روی تپهای طبیعی که از رسوبات کشفرود تشکیل شده، قرار گرفته است. در گذشته روی محوطه مقدار زیادی از قطعات ظروف سفالین منقوش و ساده، سردوک و دستهآسهای سنگی وجود داشته که نشاندهنده غنای فرهنگی، دیرینگی و استقرار طولانیمدت اقوام در طول دورانهای مختلف تاریخی در این نقطه بوده است.
همچنین باتوجهبه سفالینههای موجود و طیف زمانی آنها میتوان انتظار داشت که این زیستگاه (محوطه توپ درخت)در دوران پیش از میلاد مسیح زیستگاه تمدنهای مختلف بوده امابه تدریج از رونق افتاده و ساکنان آن در منطقه دیگری ( درمحل «تپهدوین» که در مجاورت توپ درخت قرار دارد)مستقر شده و به حیات خود ادامه دادهاند.
همچنین به استناد سفالها و شواهد کشفشده، توپدرخت، کهنترین روستای شرق ایران و یکی از شهرهای بزرگ دشت توس در دوره برنز بوده است که از آن به عنوان یکی از زیستگاههای مهم انسان در کانون تمدن کشفرود نیز یادمیشود.
جالب است بدانید توپدرخت، باتوجهبه یافتههای باستانشناسی، بیش از 6هزار سال قدمت دارد ولی به نظر میرسد که از رونق و آبادانی آن در هزاره نخست اسلامی کاسته شده و در عصر صفویه دوباره بر ویرانههای بناهای باستانی آن روستای جدیدی سربرآورده باشد یا ساکنان جدیدی در این منطقه اقامت کرده باشند.
*گزارشی 150ساله از تپه «توپ درخت»
نخستین گزارش رسمی و مستند از اینروستا، به حدود ۱۵۰سال پیش برمیگردد؛ جایی که علینقی حکیمالممالک -که در رکاب ناصرالدینشاه قاجار در ۱۲صفر۱۲۸۴قمری (۲۵خرداد۱۲۴۶خورشیدی) به مشهد سفر کرده- به این حدود آمده اما نام اینروستا را به اشتباه،«توتدرخت» ثبت کرده است.
وضعیت اقتصادی و جمعیت این روستا هم برابر گزارش حکیمالممالک در دوره قاجار چنین بوده است: «جمعیت: بیست خانوار و مالیات: یازدهویکچهارم خروار غله، دویست تومان نقد.»ناگفته نماند، هسته اولیه روستا در شمال آن، یعنی در کنار تپه باستانی توپدرخت، شکل گرفته است. مرحله اول توسعه آبادی در جنوب هسته اولیه قرار گرفته و گسترش کمی دارد و در بازه زمانی سالهای۱۳۳۰خورشیدی تا اصلاحات ارضی به وقوع پیوسته است.
مرحله دوم توسعه در دهه40و50 قرن گذشته و در جهت جنوب هسته اولیه و بافت مرحله نخستین ایجادِ توپ درخت، صورت گرفته و تأثیر استفاده از مصالح و فرم بناهای شهری در آن بهخوبی مشهود است.
مرحله سوم که پس از انقلاباسلامی اتفاق افتاده و به توسعه بخش جنوب غربی روستا انجامیده، به ایجاد یک روستای کوچک شهرنما با مصالح خاص شهری و رشد شدید ساختمانسازی منجر شده است.
توپدرخت اما علاوه بر آنکه یکی از روستاهای کهن حاشیه کلانشهر مشهد است، ویژگی دیگری نیز دارد؛ ساکنان آن قرنهاست ترکیبی از نام گیاهان و درختان را برای روستای خود و بناهایی که در آن قرار دارد، برگزیدهاند؛ مانند نام مدرسه، حمام و کتابخانه که اسامی گلها و درختان است. البته در شهرستان مشهد، نامواژههایی با ریشه نام درخت و گل و گیاه کم نیستند، از جمله توپدرخت، کجدرخت، برگ، بوتهگز، درختبید، سنجدک، سیرزار، باغچه، بیدک، بوتهمرده و درختسفیدار.
در این میان اما نام توپدرخت، منحصربهفرد است و درباره وجهتسمیه آن دو دیدگاه کلی وجود دارد.
دیدگاه اول میگوید چون اینروستا دارای قدمتی چندهزارساله بوده و حتی نام آن در گزارشهای دوره صفویه، افشاریه، زندیه و قاجاریه، بارها و بارها آورده شده است، منطقی به نظر میرسد که دارای توتستانهای وسیعی بوده باشد؛ زیرا که توت بومی اقلیم خراسان است، نام آن توتدرخت و بهمرور به توپدرخت تبدیل شده است.
دیدگاه دوم هم معتقد است با آنکه در گویش خراسانی توپ به معنای جستن است، توپزدن به معنی جستوخیز کردن، توپَک به مفهوم جستوخیز و توپکَشی به معنی کار پررنجوزحمت است، ولی برخی از اهالی بر این باورند که اینجا یک اصطلاح ترکیبی و تمثیلی و به معنای مکانی است که درختان بسیاری در آن وجود دارد. هرچند احتمال این معنا که برای رشد درختان آن زحمت بسیاری کشیده شده، دور از ذهن به نظر نمیرسد.