محراب در بناهای اسلامی آشکارترین عنصر معماری است که سمتوسوی نماز خواندن را نشان میدهد. قدیمیترین محرابهای زرینفام بارگاه رضوی که قدمت آنها به قرن هفتم قمری میرسد، در موزه آستان قدس رضوی در دید عموم قرار دارد.
3محراب با عنوانهای محراب پیش روی مبارک به ابعاد 220 در 273 سانتیمتر، محراب پایین پای مبارک به ابعاد 180 در 228 سانتیمتر و محراب بالای سر مبارک به ابعاد 124 در 204 سانتیمتر در موزه تاریخ حرم به نمایش گذاشته شده است. محراب کاشی زرینفام که محراب پیش روی مبارک بوده، قبل از انتقال به موزه مرکزی، بر دیوار جنوبغربی روضه منوره و پیش روی حضرت امام رضا(ع) نصب بوده است. این محراب در سال 612قمری به سفارش عبدالعزیزبنآدم قمی، توسط محمدبنابیطاهر کاشانی بهصورت نیمبرجسته از کاشی زرینفام ساخته شده و دارای 3طاقنما و 2حاشیه در اطراف آن است.
کاربرد گسترده و رایج کاشی زرینفام در ایران به اواخر دوران سلجوقیان میرسد که اوج آن متعلق به دوره خوارزمشاهی و ایلخانی است. گفتنی است این مجموعه ارزشمند در گنجینه «تاریخ حرم» موزه مرکزی آستان قدس رضوی واقع در صحن کوثر حرم مطهر قرار دارد که در کنار آن آثار دیگری چون ضریحهای شیر و شکر (ملمع)، فولاد جوهری، کتیبههای طلای حرم مطهر، درهای چوبی، درهای طلا و نقره، پنجره فولاد حرم مطهر، ظروف شستوشو و ابریقهای کشیکخانه و دفاتر حرم مطهر، انواع زیارتنامهها، انواع وسایل روشنایی، قفلها و عکسهای تاریخی مربوط به مکانهای متبرکه در معرض نمایش قرار گرفته است.
قدیمیترین سند زیارت امام رضا(ع)
اسناد زیارت در گروههای مختلفی دستهبندی میشود که برات زیارت، اسناد موقوفات، اسناد کمکهای آستان قدس رضوی به زائران، اسناد زیارتنامهخوانی، اسناد پذیرایی از زائران و عکاسی زیارتی ازجمله این موارد است. قدیمیترین سند مربوط به زیارت امام رضا(ع) نیز متعلق به دوره صفویه است که در مرکز اسناد آستان قدس رضوی نگهداری میشود.
قدیمیترین سند موجود در این گنجینه، سند پرداخت وظیفه (دستمزد) امیرمحمد صالح رضوی، زیارتنامهخوان حرم رضوی، در سال ۱۰۱۲قمری در دوره صفویه است.
در میان این اسناد، برات زیارت ممهور به مهر آستان قدس رضوی متعلق به سال ۱۰۸۳قمری از اهمیت ویژهای برخوردار است. این سند قدیمیترین نمونه براتنامه در این گنجینه است. براتنامه سندی بوده که در گذشته در تأیید زیارت زائران به آنان تقدیم میشده است.
در میان اسناد موقوفات هم برخی موقوفات، موقوفههای عمومی است که واقف، عواید موقوفهاش را بهصورت مطلق وقف بر مصرف زائران امام رضا(ع) کرده و شرطی تعیین نکرده است. از آن جمله موقوفه عتیقی است که بخشی از عواید نهاد موقوفه خود را به اطعام فقیران و مسکینها اختصاص داده است.
گروه دوم موقوفههایی هستند که واقفان آنها بهصراحت در متن وقفنامه، عواید رقبات موقوفه خود را بهصورت اختصاصی به زائران خارجی اختصاص دادهاند. ازجمله این موقوفات میتوان به اسناد مربوط به موقوفه حاجی علیاکبر اصفهانی اشاره کرد که عواید رقبات نهاد موقوفهاش را به زائران اهل شهرهای خاصی که در وقفنامه آمده، تخصیص داده است.
حکم فتحعلیشاه قاجار درباره انتصاب سیداسماعیل رضوی به سمت زیارتنامهخوان حرم مطهر رضوی و تعیین وی بهعنوان نایبالزیاره خود در تاریخ ۱۲۲۱قمری در دوره قاجاریه و همچنین کمک مالی آستان قدس رضوی از محل موقوفه وزیر نظام به زائران در سال۱۲۷۶ برخی دیگر از اسناد در اینباره است که میتوان به آن اشاره کرد.