سیدهنعیمه زینبی|شاید بسیاری از مشهدیها ندانند زمانی رفتوآمد آمریکاییها در مشهد آنقدر زیاد بود که به بهانهاش در این شهر کنسولگری افتتاح کردند. از وقتی آمریکا چنین تصمیمی گرفت تا زمانی که موفق شد موافقت مسئولان را جلب کند و اینکار را به سرانجام برساند، دو سالی زمان برد اما آنها دست از این نیت برنداشتند. برای صحبت درباره چرایی این اصرار و نیتهای پنهان آمریکا، باید مطالعه بیشتری کرد تا بتوان نظر جامعی داد ولی بر همگان سودجوییشان آشکار است. در این مطلب بهسراغ چگونگی افتتاح یک شعبه از لانه جاسوسی در مذهبیترین شهر ایران رفتهایم.
نخستین حضور رسمی یک آمریکایی در مشهد
در دوره قاجار خبری از آمریکاییها نیست. شاید آنها هنوز آنقدر قدرت ندارند که بخواهند چپاول سیریناپذیرشان را شروع کنند. آنزمان امتیازات میان روسها و انگلیسها در رفتوآمد است تا اینکه اندکاندک سروکله یانکیها هم پیدا میشود.آنها در ابتدا برای حضور در پستهای کلیدی مانند وزیر مالیه فراخوانده میشوند و با دولت وقت ایران قراردادهایی با اختیار اجرایی بیاندازه میبندند. فعالیت رسمی دولت آمریکا در مشهد مربوط به یکی از این قراردادها میشود. پیش از این ایرانیها، اروپاییها را آزموده و دست از آنها شسته بودند. به همین دلیل اینبار آمریکاییها را آزمودند.
آنها پس از مشروطه«مورگان شوستر» آمریکایی را بهعنوان خزانهدار استخدام میکنند که تجربه کوتاهی بود. عمر هشت ماهه کار او در ایران با اولتیماتوم روس و انگلیس به پایان میرسد. یازده سال بعد دولت احمد قوام، «آرتور چستر میلسپو» آمریکایی را به خدمت دولت ایران درآورد تا امور مالی ایران را برعهده بگیرد.
4مردادماه سال 1301خورشیدی، مجلس شورای ملی قانون شورای ملی قانون استخدام میلسپو را بهعنوان رئیس کل مالیه ایران با اختیارات فراوان تصویب میکند و او سال1306 با پایانیافتن قراردادش از ایران میرود. بار دوم او در سال1321 تا 1323 خورشیدی به ایران میآید و اینبار برای انجام امور محولهاش، آمریکاییها را به مشهد میفرستد که میتوان از آن بهعنوان نخستین حضور رسمی دولت آمریکا در مشهد یاد کرد.
میلسپو بهدنبال پروانه عبور بدون محدودیت برای مستخدم آمریکایی در این شهر است. آنزمان روسها ارضاقدس را به اشغال خودشان درآوردهاند و نفوذ آنها در اداره آنکار را کمی برای دیگر بیگانگان سخت میکند و صدور این ورقه را به تأخیر میاندازد.
میلسپو بالاخره پروانه سفر به مشهد را برای«گوردون» میگیرد و این نخستین و آخرین پروانه از این نوع است که آمریکاییها دریافت کردهاند. روزنامه آزادی در 11اردیبهشت ماه سال 1323خورشیدی چنین مینویسد: «مستر گوردون آمریکایی که از شش ماه قبل به سمت پیشکاری دارایی خراسان تعیین شدهاند به اتفاق آقای ملک ایرج رکنی، مترجم و معاون خود، روز یکشنبه به مشهد ورود نمودند.»
حواشی حضور آمریکاییها در شهر
در آنزمان اختیار کشور دست هر کسی است بهجز ایرانیها، بنابراین ورود یک خارجی دیگر برای چپاولگران قبلی خطری بالقوه به حساب میآید و حاشیههای دیگری را به همراه دارد. به همین دلیل هواداران شوروی به مخالفت برمیخیزند که البته عدهای از آنان به زندانمیافتند.
یکی از این زندانیها خواجوی نامی است که تلگرافی در تاریخ 3خرداد سال 1323خورشیدی، به استالین میفرستد و در تلگرافش ماجرای زندانیشدنش را شرح میدهد تا از حصار زندان خلاصی یابد. طبق توصیف خواجوی، به دلایلی اعزام مسیو گوردون آمریکایی به پیشکاری دارایی خراسان به تعویق میافتد و مرکز تشخیص میدهد که مأموران دولتی خراسان با مأموران شوروی مقیم خراسان همدستی کردهاند و هیئتی به نام بازرسی به خراسان اعزام میکند. این بازرسی به دستگیری 40نفر از مأموران ایرانی از جمله او منجر میشود. این زندانی از استالین میخواهد که به کنسولگری شوروی در مشهد دستور دهد در اقدامات هیئت بازرسی مداخله کند و این اتهام را از آنان برطرف کند. در ادامه، بورا چنکوا، کفیل کنسولگری شوروی، با رئیس زندان مشهد ملاقات میکند تا به وضعیت این زندانیها که طرفداران شوروی هستند، رسیدگی کند. در واقع حضور آمریکاییها اولین حواشی را برای مشهدیها به بار میآورد.
برنامه هفتساله، مقدمه کنسولگری
پس از جنگ جهانی دوم، رفتوآمد کارشناسان و متخصصان آمریکایی به مشهد زیاد میشود. ظاهرا آنزمان قرار است یک برنامه هفتساله اقتصادی در خراسان اجرا شود و چند تن از متخصصان آمریکایی برای مطالعه و تهیه نقشه اقتصادی شهر با مسئولان همکاری میکنند. روزنامه آزادی 13اسفند سال1325 دراینباره مینویسد: «آقایان متخصص آمریکایی که برای مطالعه در قسمتهایی که باید در برنامه هفتساله عمرانی و اقتصادی خراسان منظور شود به مشهد آمده بودند، پس از سه روز توقف در مشهد به تهران بازگشت نمودند. آقایان به کارخانجات نخریسی و نساجی و برق خسروی و کارخانه قند آبکوه رفته و آنجا را بازدید نمودند.»
رفتوآمد این متخصصان به مشهد همچنان ادامه مییابد و اخبار متعددی از حضور آنها در شهر در جراید به چاپ میرسد. 7فروردین 1328 خورشیدی روزنامه آزادی از حضور دکتر«هال» بهعنوان متخصص فرهنگی نام میبرد و 10روز بعد، روزنامه آفتاب شرق از حضور چند متخصص دیگر خبر میدهد: «سه روز قبل مسیون آمریکایی برای برنامه هفت ساله وارد مشهد شدند.»
شاید همین رفتوآمدها و افزایش تعداد آمریکاییهای مقیم مشهد است که به راهاندازی کنسولگری آمریکا در این شهر منجر میشود. جالب است بدانید این اتفاق همزمان با جمعآوری کنسولگری شوروی در مشهد میافتد.
کنسولگری از شایعه تا واقعیت!
در 11شهریور سال1327خورشیدی، روزنامه آفتاب شرق از تصمیم آمریکا برای تأسیس کنسولگری در مشهد گزارشی چاپ کرده و مینویسد: « چون سفارت آمریکا تصمیم به تأسیس قونسولگری در مشهد گرفته است آقای جان هانری و آلکی بهعنوان ویس قنسول به مشهد وارد و مشغول تهیه منزل و مقدماتامر گردیدهاند.»
دیگر جراید شهر نیز این خبر را انعکاس میدهند اما چند روز بعد همه آن روزنامهها تکذیبیه این خبر را به چاپ میرسانند؛ به طور مثال 22شهریور سال1327خورشیدی جریده آزادی مینویسد: «... از ورود آقای جان هانری آمریکایی به مشهد چنین تلقی شده بود که برای تأسیس نمایندگی سیاسی آمریکا به این شهر آمده است. طبق اطلاع خبر مذکور صحت نداشته و آقای جان هانری به تهران بازگشته است.»
در کتاب«کنسولگریها، مستخدمان و مستشاران خارجی در مشهد» درباره این اتفاق چنین آمده است: «اواخر پاییز 1327 خورشیدی در زمان وزارت حکمت، مذاکرات در تهران در این زمینه خاتمه یافت و موافقت دولت در این مورد جلب و مقرر شد موضوع به استانداری خراسان اطلاع داده شود. کنسولگری انگلیس نیز نقش واسطه را در مذاکرات ایفا میکرد.»
طبق اسناد کتابخانه ملی ایران، خاوری رئیس دایره امور کنسولی استانداری در 19بهمن سال 1327 خورشیدی چنین گزارش میدهد: «برحسب وقتی که به وسیله کنسولگری انگلیس تعیین شده بود ساعت ده و نیم روز دوشنبه18بهمن سال 1327 خورشیدی جان هنری والر نایب کنسول دولت آمریکا در تهران اینجانب را ملاقات کرد. او تقاضا داشت در تهیه محل مناسبی برای کنسولگری مساعدت و تسهیلاتی فراهم شود.»
خاوری درباره منازلی در مشهد که مناسب این امر است با او مذاکره میکند. ظاهرا آمریکاییها در نظر دارند که برای کنسولگری ساختمان بنا کنند. خاوری به والر قول میدهد تا برای یافتن منزل مناسب و برپایی کنسولگری آمریکا با یک کنسول، یک نفر نایب کنسول و دو منشی همکاری کند که با توجه به این رویدادها، گویا شایعه مطبوعات هم به واقعیت بدل میشود.
کوزهکنانی میزبان آمریکاییها
روزنامه آزادی در 31خرداد سال 1328خورشیدی، این خبر را به مردم میدهد که «آقای والر اولین کنسول آمریکا در خراسان به مشهد وارد شده در منزل آقای کوزهکنانی که برای کنسولگری انتخاب شده است، اقامت نمودند.»
این منزل در محله چهارباغ و کوچه پنجه قرار دارد که اکنون به دست هیئت مذهبی فروشانیهای خمینیشهر اصفهان در حال بازسازی است.
آنطور که در «زندگینامه خودنوشت حاج حسین ملک» درباره ملک کوزهکنانی آمده است، ابتدا این منزل متعلق به اسماعیل خان شجاعالملک هزاره بوده که آن را به حاج عبدالحسین زوار تبریزی میفروشد. این بنا سپس به حاج کاظم کوزهکنانی که از تجار معروف مشهد بود، واگذار و سپس کنسولگری آمریکا در آن بنا میشود. طبق اسناد برجای مانده در سازمان اسناد ملی وزارت کشور در 2تیرماه سال 1328 وزارت کشور به استاندار خراسان اطلاع میدهد «جان هنری والر» وابسته به سفارت آمریکا به سمت کنسولیار کنسولگری آمریکا در مشهد منصوب شده و تا ورود کنسول جدید عهدهدار امور کنسولگریخواهد بود.
13تیرماه نیز استاندار خراسان به وزارت کشور اعلام میکند جان هانری والر به اتفاق همسر خود باربارا استوارت هانس به مشهد وارد شده است. 9مرداد 1328 خورشیدی، جراید مینویسند: «بهمناسبت تأسیس کنسولگری دولت آمریکا در مشهد از طرف آقای جان والر کنسولیار آمریکا و بانو دعوتی از سران شهر و بانوان شده است. جناب آقای استاندار، فرماندهی لشکر، نیابت تولیت عظمی و رؤسای ادارات، مدیران مطبوعات و محترمین شهر ساعت شش عصر شنبه در عمارت کنسولگری حضور به هم رسانیده و مراسم معارفه به عمل آمده و تا ساعت هشت مجلس پذیرایی ادامه داشت.»
9شهریور هم سرکنسول آمریکا در مشهد به همراه معاونش و غلامرضا صمدانی مستشار کنسولگری به حضور استاندار وقت میرسند تا این حضور را رسمی کنند. طبق اخبار روزنامه خراسان، این کنسولگری تا آبانماه سال 1347 خورشیدی در مشهد حضور دارد.
6آبانماه «هاوارد ویلیامز» کنسول آمریکا در آنزمان اعلام میکند بهزودی این اداره را تعطیل خواهند کرد. ویلیامز علت تعطیلی را برنامه دامنهدار جهانی بیان میکند که باید جریان امور دولت ایالات متحده آمریکا در خارج را به مسیری سوق دهد که امکانات موجود به حد اعلای کفایت و سودمندی مورد استفاده قرار گیرد. به زبان عامیانه، مشهد دیگر برای آنها لقمه چربی نبود و آنها باید دنبال سودهای کلانتر و چربتر میگشتند وگرنه چه کسی است که از کشورگشایی و سودجویی آمریکاییها خبر نداشته باشد!
منابع:
کنسولگریها مستخدمان و مستشاران خارجی در مشهد، تألیف علی نجفزاده
اخبار خراسان دوره محمدرضاشاه پهلوی پژوهش و گردآوری سیدمهدی سیدقطبی
اسناد موجود در مرکز اسناد ملی
نصرتالدوله و میلسپو به اهتمام دکتر ناصرالدین پروین و محمد رسول دریاگشت
مأموریت آمریکاییها در ایران نوشته حسین ابوترابیان