وقتی هوای شهر، توان تهویه ندارد

سعیده آل‌ابراهیم
خبرنگار 
  در هر شهری، ظرفیت طبیعی برای تهویه هوا وجود دارد، اما میزان آن بسته به موقعیت جغرافیایی، توپوگرافی و حضور کوه ها و دشت ها متفاوت است. اگر ساخت وسازهای بلندمرتبه در اطراف شهر به شکل سدی دربرابر این «کانال های طبیعی ورودوخروج باد» عمل کنند، پاک سازی آلودگی ها از هوا نیز با مشکل مواجه می شود. برای ساده تر شدن این مفهوم، تصور کنید خانه ای دارید که پنجره هایی در شمال و جنوب آن تعبیه شده است؛ برای اینکه بوی پخت وپز یا دود اسپند از خانه خارج شود، باید هر دو پنجره باز باشند تا باد بتواند وارد خانه شود و هوای آلوده را با خود ببرد، حال همین شرایط را برای کل شهر درنظر بگیرید که اگر مسیر باد، محدود یا مسدود شود، تهویه طبیعی شهر مختل می شود. درباره مشهد نیز کارشناسان امر معتقدند که ظرفیت تهویه هوای آن نسبت به نیاز شهر، ضعیف است و همین امر موجب افزایش ماندگاری آلودگی هوا می شود.  توان تهویه، شاخصی قابل محاسبه برای برنامه‌ریزی شهری است که بر اساس میانگین سرعت باد در لایه‌های مختلف جو و ارتفاع لایه مرزی، ظرفیت ورود و خروج آلاینده‌ها از فضای شهر را تعیین می‌کند.

سبز شدن بلندمرتبه ها در ارتفاعات مشهد
گفته های اخیر صادق ضیائیان، رئیس مرکز ملی پیش بینی و مدیریت بحران مخاطرات وضع هوا، نشان می دهد که «ظرفیت تهویه هوای هر شهر در تابستان ها، بیشتر و در زمستان ها کمتر می شود و باید به طورکلی در برنامه ریزی شهری و توسعه صنعتی، موردتوجه قرار گیرد.» با این حال گویا برنامه ریزی های شهری، طور دیگری پیش رفته است که اکنون شاهد کاهش این ظرفیت تهویه طبیعی هستیم.  
مشهد نیز مانند خیلی از کلان شهرهای ایران از سبز شدن بلندمرتبه ها در ارتفاعات اطرافش، درامان نمانده است و این یعنی ریه های مشهد، طوری گرفته است که اگر توانی برای دم گرفتن داشته باشد هم، بازدمی در کار نیست، بنابراین شمار روزهای تعطیل آن که ناشی از آلودگی هواست، کم نیست. اکنون نیز مسئولان امر معتقدند که «ظرفیت طبیعی تهویه هوای مشهد، ضعیف تر شده است.»

بسته شدن دریچه های تصفیه؛ دلیل ماندگاری آلودگی هوا
یحیی قائنی پور، معاون توسعه، پیش بینی و مدیریت بحران مخاطرات جوی خراسان رضوی، با بیان اینکه هر منطقه جغرافیایی با توجه به توپوگرافی امکان تهویه هوا را دارد به خصوص اگر ارتفاعات داشته باشد، اظهار می کند: اصطلاحی در حوزه هواشناسی به نام «بادِ کوه به دشت و باد دشت به کوه» وجود دارد که عامل مؤثری در تهویه و تصفیه هواست. در طول روز و شب باتوجه به تغییرات دمایی که رخ می دهد، مسیر جریان هوا تغییر می کند و موجب تخلیه و جابه جایی آن می شود؛ البته اگر دریچه های طبیعی شهر باز باشند و با مرتفع سازی، جلوی آن ها را نگیریم.  
او بیان می کند: اما متأسفانه در بسیاری از ساخت وسازهایی که در کلان شهر مشهد انجام شده، این وضعیت رعایت نشده است. یعنی در ارتفاعات، بلندمرتبه سازی انجام گرفته و امکان تهویه هوا در شهر ضعیف شده است. باید بدانیم که یکی از عوامل ماندگاری آلودگی هوا، بسته شدن دریچه های طبیعی تصفیه هواست.

مرتفع سازی؛ سدی دربرابر ورودوخروج هوا
او با اعلام اینکه عددی برای اندازه گیری میزان تهویه هوا درنظر گرفته نشده است، ادامه می دهد: در هر جای دنیا می توانیم مشاهده کنیم که مرتفع سازی را در اطراف شهرها، انجام نمی دهند و مرکز شهر را برای این کار درنظر می گیرند. اما متأسفانه در کشور ما در اطراف شهر، مرتفع سازی انجام می شود و درنتیجه جلوی ورودوخروج هوا گرفته می شود.  
معاون توسعه، پیش بینی و مدیریت بحران مخاطرات جوی استان، ارتفاعات جنوبی مشهد را به عنوان یکی از دریچه های تهویه هوای طبیعی شهر، معرفی می کند که به دلیل نزدیک بودن به شهر، موقعیت خوبی دارد. او می افزاید: البته آبادگران و کوه های خلج، نیز جزو این تهویه ها محسوب می شوند. ارتفاعات هزارمسجد نیز دریچه تهویه خوبی است، اما فاصله آن با مشهد بیشتر است.

تهویه هوا، وارونگی کم عمق را از بین می برد
او درباره ارتباط تهویه هوا با وارونگی دما، بیان می کند: وارونگی دمایی، می تواند موجب تزریق آلودگی شود؛ زیرا در مشهد در سال حدود سیصد روز یا بیشتر وارونگی عمیق و کم عمق را تجربه می کنیم. در صورتی که تهویه طبیعی وجود داشته باشد، می تواند وارونگی های کم عمق را سریع از بین ببرد؛ اگر پایداری وارونگی گسترده باشد، تهویه طبیعی کمک کننده است، اما شاید نتواند کامل آن را تخلیه کند.  
قائنی پور در پاسخ به این پرسش که آیا تغییرات اقلیمی می تواند بر توان تهویه هوا اثر بگذارد، می گوید: می توان این طور گفت که تغییرات اقلیمی، نوع آلودگی را تغییر می دهد؛ به طور نمونه اگر خشک سالی داشته باشیم، ذرات پی ام را افزایش می دهد.

نقش عوامل اقلیمی درکنار عوامل انسانی، در تشدید آلودگی ها
رضا اسماعیلی، رئیس مرکز پایش آلاینده های زیست محیطی شهرداری مشهد، با اشاره به اینکه نباید درکنار عوامل انسانی که عامل اصلی انتشار و تولید آلاینده های هوا هستند، نقش عوامل محیطی و اقلیمی را نیز نادیده بگیریم، می گوید: معمولا این عوامل سبب تشدید آلودگی یا بهبود کیفیت هوا می شوند؛ به طور نمونه آلودگی هایی که روزانه در مشهد توسط اینورژن(وارونگی گرمایی) در سطوح پایین جو انباشته می شود، آلودگی هوا را نیز تشدید می کند. برعکس اگر در همان روز وزش باد یا ناپایداری در جو داشته باشیم، آلودگی تولیدشده از سطح شهر خارج می شود.  او اظهار می کند: قرارگیری ارتفاعات هزارمسجد در شمال و شمال شرق مشهد و ارتفاعات بینالود در غرب و جنوب غرب شهر، موجب می شود که گردوغبارها به خصوص از سمت ترکمنستان، کمتر به شهر وارد شود. ازطرفی همین موقعیت جغرافیایی، سبب می شود که سمت و سرعت باد در شهر مشهد محدود باشد، ضمن اینکه میانگین سرعت وزش باد در مشهد، در مقایسه با شهرهای مجاور، به مراتب کمتر است.

ظرفیت تهویه آلاینده ها در مشهد، کم است
اسماعیلی با بیان اینکه تنوع جهات وزش باد نیز در مشهد کمتر است، بیان می کند: به عبارتی در بیشتر مواقع، وزش باد غالب در مشهد از شرق و جنوب شرق است و این عوامل، موجب می شود که ظرفیت تهویه آلاینده ها در شهر نسبتا کم باشد؛ به اضافه اینکه در قسمت مهمی از روزهای سال، وارونگی دمایی را داریم که به شدت قابلیت انباشت آلاینده های هوا را افزایش می دهد.  
رئیس مرکز پایش آلاینده های زیست محیطی شهرداری مشهد می گوید: درمجموع به نظر می رسد که عواملی مانند توپوگرافی، پایداری هوا، سمت و سرعت باد و در یک نگاه کلی، موقعیت شهر مشهد نسبت به کانون های گردوغبار، سبب می شود که مشهد قابلیت تشدید آلودگی هوا را داشته باشد.

ساختمان های بلندمرتبه و تشدید انباشت آلودگی هوا
اسماعیلی درباره تأثیر مرتفع سازی بر میزان تهویه هوای شهری، بیان می کند: ساختمان های بلندمرتبه ای که به خصوص در لبه حاشیه شهر ایجاد می شوند، انباشت آلودگی هوا را تشدید می کنند؛ زیرا این ساختمان ها نسبت به شهر، در سطح بلندتری قرار دارند و جریان هوا و به تبع آن، آلاینده های هوا را در محیط شهری به دام می اندازند، درحالی که الگوی شهرسازی صحیح این است که ساختمان های بلندمرتبه در هسته مرکزی شهر قرار داشته باشند.  
اسماعیلی با اشاره به اینکه در وضعیت موجود، نمی توان راهکاری پیشنهاد داد و باید برای سال های آینده برنامه ریزی کرد تا از بلندمرتبه سازی در مناطقی که برای این منظور مناسب نیست جلوگیری شود، اظهار می کند: در حوزه حفظ دریچه های طبیعی تهویه هوا در شهر، اولین و مهم ترین دستگاه دخیل، اداره محیط زیست است و بعد از آن نیز، اداره کل راه وشهرسازی، شهرداری و... در این زمینه مسئولیت دارند.

تأکید دیدگاه های نوی توسعه شهری بر حفظ محیط طبیعی
دکتر محمدرحیم رهنما، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، نیز با اشاره به اینکه ظرفیت های طبیعی طیف وسیعی از عناصر مانند مسیل ها، رودخانه ها، تالاب، دامنه ها و حتی کوه ها را شامل می شود، می گوید: اکنون در کشورهای مختلف جهان، دیدگاه های نو در برنامه ریزی و توسعه شهری، مدنظر قرار گرفته است که بر حفظ محیط طبیعی شهر تأکید دارد؛ به طور نمونه ایجاد کریدورهای سبز در شهرها، بسیار مهم است؛ زیرا آن ها می توانند جریان هوا را شکل بدهند.  
او با بیان اینکه بعضی کشورها بعد از سال ها به دیدگاه اکولوژیک برگشته اند، اظهار می کند: سئول، یکی از شهرهای کره جنوبی است که یک رودخانه پنج کیلومتری را تبدیل به بزرگراه کرد و بعد در سال2000 همان بزرگراه را تخریب کرد و رودخانه را به حالت اولیه برگرداند؛ یعنی آن ها حاضر شدند هزینه تصمیم های ناکارآمد خود را بپردازند.  
او ادامه می دهد: درواقع قرار نیست شهر، جنگلی از آهن باشد؛ به دلیل اینکه مردم می خواهند در آن زندگی کنند و نباید پیوند آن ها با محیط طبیعی، قطع شود. حتی اگر این ظرفیت در شهرها وجود نداشته باشد، باید آن را ایجاد کنیم؛ به طور نمونه شهرهای بزرگی مانند ملبورن در پارک های خود، محدوده هایی برای کشاورزی به افراد ارائه می دهند.

مداخله سوداگرانه در طبیعت شهرها
رهنما، دوستدار محیط زیست بودن را در برنامه ریزی شهری، امری مهم تلقی می کند و می گوید: این موضوع می تواند بر تغییرات اقلیمی، کاهش آلودگی ، کاهش درجه حرارت و کاهش مصرف انرژی اثرگذار باشد. اگر بخواهیم در طبیعت، مداخله سوداگرانه کنیم و به مسائل زیست محیطی اهمیت ندهیم، آثار زیست محیطی مخربی هم به دنبال خواهد داشت که ساخت وسازها به عنوان مانعی دربرابر ورودوخروج باد، عمل و ظرفیت طبیعی تهویه شهر را محدود می کنند. همچنین سبب بروز خسارات مالی و جانی برای شهروندان می شوند و حتی مدیران شهری نیز از این مشکلات درامان نخواهند بود.  
استاد دانشگاه فردوسی مشهد به نقش مهم دامنه ها در تبادل و تخلیه هوا اشاره می کند و ادامه می دهد: درواقع باید برنامه های توسعه شهری و شهرسازی، ظرفیت های طبیعی مانند رودخانه، مرداب، کریدورهای سبز و... را به هم وصل کند تا نتیجه آن را در کاهش مصرف انرژی و آلودگی ها مشاهده کنیم.

حفظ ارتفاعات جنوبی، از ضروریات توسعه شهری است
او با اشاره به اینکه در مشهد نیز می توان موضوع تخریب ساخت وسازهای ارتفاعات جنوبی را مدنظر قرار داد، اظهار می کند: حفظ دامنه ارتفاعات جنوبی، جزو ضروریات توسعه شهر مشهد است که می تواند برای گذران اوقات فراغت مردم هم مفید باشد، بنابراین باید در این نواحی از توسعه ساخت وسازها حتی اگر بلندمرتبه نباشد، جلوگیری شود. در سایر کشورهای دنیا، اجازه ساخت وساز تا سیصد یا چهارصد متر در خط ساحلی را نمی دهند، اما در شمال کشورمان می بینیم که ساخت وسازها در نزدیکی دریا صورت گرفته است.

آینده مشهد؛ بسته به حفظ دامنه های طبیعی
رهنما، آینده شهر مشهد را به حفظ دامنه های طبیعی اش، مربوط می داند و اضافه می کند: باید تلاش شود ظرفیت طبیعی منطقه از بین نرود؛ راهکاری که به نظر می رسد بتواند در این زمینه کمک کننده باشد، این است که بتوانیم این دامنه ها را با ثبت به عنوان میراث ملی، از مداخله ها حفظ کنیم.  
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد در پاسخ به این پرسش که کشور ما در برخی مسائل از کشورهای غربی عقب تر است و آیا پای این نگرش اکولوژیک در توسعه شهری به پروژه های جدید ما باز شده است یا خیر، بیان می کند: در بخش ساختمان، بعضی اصول مانند مبحث19 و برخی اصول دیگر تاحدی در پروژه هایمان وارد شده است، اما این طور نبوده است که به صورت کلان در شهر دیده شود، بلکه به صورت جزیره ای و مقطعی بوده است.  
او اظهار می کند: اگر روند توسعه شهری به همین شکل ادامه پیدا کند، شاهد افزایش آلودگی ها خواهیم بود. سرمایه گذاری ها در این زمینه، محدود و نقش آفرینی دولت نیز در این حوزه بسیار ضعیف است. در شرایط فعلی، شاهد افزایش حاشیه نشینی، استفاده زیاد از خودروهای شخصی، توسعه کُند حمل ونقل عمومی و... هستیم که همه دست به دست هم داده اند تا مدیریت شهری آن قدر درگیر مسائل روزمره باشد که امکان هدایت آینده را به تنهایی نداشته باشد، بنابراین دستگاه های مختلف نیز در این زمینه باید اقداماتی را انجام دهند.