ملیحه جهانبخش
روزنامه نگار
گفت و گو
در سالهای اخیر با توجه به حجم و تنوع پروندههای خانوادگی در مشهد و استان خراسان رضوی، تلاش شده با تعریف سازوکارهایی توسط دستگاه قضا رسیدگی به این پروندهها تسریع شود. در این میان ضرورت تقویت سازوکارهای حلوفصل اختلافات و کاهش تنشهای خانوادگی برای رسیدن به سازش، امری مهم است که محور برنامهریزیهای صورت گرفته است. مجموعه قضایی استان، تلاش کرده با استفاده از ظرفیتهای قانونی و توسعه سازوکارهای غیرتقابلی، روند رسیدگیها را کوتاهتر و دسترسی مردم به عدالت را آسانتر کند. موضوعی که در گفتوگو با هادی ولایتی حقیقی، معاون قضایی رئیس کل دادگستری و رئیس شوراهای حل اختلاف خراسان رضوی، در بررسی عملکرد این مجموعه در سال۱۴۰۴ و چشمانداز سال۱۴۰۵ بررسی شده است.
تسریع در رسیدگی به پروندهها
با توجه به ظرفیتهای خوبی که در زمینه رسیدگی به پروندههای خانواده در مشهد وجود دارد، رئیس شوراهای حل اختلاف خراسان رضوی در ابتدا به این موضوع اشاره میکند و میگوید: مجتمع جامع قضایی خانواده مشهد با عنوان مجتمع شهید مطهری فعالیت میکند و شامل 30شعبه دادگاه خانواده و دادگاه صلح خانواده است. 21شعبه خانواده و 9شعبه صلح خانواده که به امور مرتبط رسیدگی و حکم صادر میکنند. در کنار این محاکم بدوی، 4شعبه دادگاه تجدیدنظر با حضور حداقل 2عضو (رئیس شعبه و مستشار) به پروندههای خانواده رسیدگی میکنند. همچنین 6شعبه شورای حل اختلاف مستقر داریم که پروندهها از مسیرهای مختلف به آنها ارجاع میشود.
هادی ولایتی در ادامه با اشاره به موارد استثنا در رسیدگیها در این حوزه، اظهار میکند: در قانون، مواردی مانند اختلاف در اصل نکاح، اصل طلاق یا مسائل مربوط به حقوق اساسی زوجین از صلاحیت شورا خارج شده، اما حدود ۹۸درصد پروندههای خانوادگی قابلیت بررسی و امکان سازش در شورای حل اختلاف را دارند. در کنار این مجموعه نیز هفت شعبه اجرای احکام خانواده مشغول اجرای آرای قطعی هستند.
عملکرد مثبت در پروندههای مختومه
وی به آمارهایی در این حوزه اشاره و بیان میکند: در سال۱۴۰۴ حدود 80هزار پرونده وارد محاکم خانواده شد. تعداد پروندههای مختومه نیز 80هزار و 397فقره بود و این بدان معناست که عملکرد مجموعه با ۳۷۲پرونده مثبت به پایان رسید.
ولایتی تصریح میکند: یکی از اقدامات برجسته در سال۱۴۰۴ حضور شوراهای حل اختلاف در کنار محاکم بدوی، صلح خانواده و تجدیدنظر بود. ما حتی ارجاع از دادگاه تجدیدنظر به شورای حل اختلاف داشتیم، موضوعی که در سالهای گذشته سابقه نداشت. من از سال۱۳۸۶ تا ۱۴۰۰ در همین ساختمان مجتمع ساجدی در دادگاه تجدیدنظر خدمت کردهام و در آنزمان حتی یک مورد ارجاع از دادگاه تجدیدنظر برای سازش سابقه نداشت، اما اکنون شورا با آمادگی لازم، این نقش را بهخوبی ایفا میکند.
چالش سنگین جهیزیه در اختلافات خانوادگی
رئیس شوراهای حل اختلاف خراسان رضوی به یکی از موارد چالشی در رسیدگی به پروندههای خانوادگی اشاره میکند و میگوید: پروندههای جهیزیه که معمولا پیچیدگی زیادی دارند، امروز با ارجاع به شورا در بسیاری موارد به سازش میرسند و از بار سنگین دادگاهها کاسته میشود. همچنین ارجاع از مرحله اجرای احکام به شورا نیز نتایج بسیار مثبتی داشته است. در بسیاری از پروندهها، محکومعلیه پس از رویارویی حضوری با طرف مقابل و بررسی وضعیت واقعی، به سازش تن میدهد و توافق منطقی شکل میگیرد.
مدیریت ورودی پروندهها و کاهش آنها
وی تصریح میکند: یکی از چالشهای مهم سالهای اخیر، افزایش ورودی پروندههای خانواده بود؛ بهگونهای که در برخی ماهها ورودی به ۹ تا ۱۰هزار پرونده میرسید. چنین آماری برای ۳۰شعبه رقم بسیار سنگینی است و باعث تأخیر چندماهه در تعیین وقت رسیدگی میشود که این تنشهای خانوادگی را تشدید میکند. خوشبختانه با افزایش شعب شورای حل اختلاف و ایجاد مراکز جدید، توانستیم ورودی را بین ۱۰۰۰ تا ۲۵۰۰پرونده در ماه کنترل کنیم.
ولایتی با اشاره به اقداماتی که در زمینه کاهش ورودی پروندهها برای تسریع در رسیدگی صورت گرفته است، میافزاید: در مجتمع شهید مطهری بهطور میانگین ماهانه ۱۲۰۰پرونده به 6شعبه شورا ارجاع میشود. همچنین شعب جدیدی در مجتمع شهدا در عبادی8 و مرکز پیوند خانواده در بولوار کامیاب راهاندازی شد که حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰پرونده دیگر به آنها ارجاع میشود. مجموع این اقدامات باعث شد ورودی محاکم خانواده از بیش از ۷۰۰۰پرونده در ماه به حدود ۵۰۰۰پرونده کاهش یابد و ورودی شعب صلح خانواده از ۳۵۰–۴۰۰پرونده به حدود ۱۹۰پرونده برسد. این کاهش، موجب کوتاهشدن زمان رسیدگی و افزایش دقت در آرا شده است.
ملاک اصلی ما سازش است
رئیس شوراهای حل اختلاف خراسان رضوی مهمترین رویکرد در شورا را صلح و سازش میداند و میگوید: ملاک اصلی ما، «سازش» است نه «مختومه شدن پرونده». برای ایجاد انگیزه در همکاران شورا، نظام پاداش بر پایه تعداد پروندههای منجر به سازش طراحی شد. این اقدام موجب شد سطح تلاش و کیفیت کار شورا افزایش پیدا کند.
وی با اشاره به آمارهایی در این حوزه بیان میکند: در سال۱۴۰۴، درمجموع 12هزار و 592پرونده از مجتمع مطهری به شورای حل اختلاف ارجاع شد، 11هزار و 889پرونده مختومه شد و 5142پرونده منجر به گزارش اصلاحی شد. این یعنی حدود 43درصد پروندههای ارجاعی به سازش منتهی شدهاند که رقم بسیار مطلوبی است. بیشتر گزارشهای اصلاحی ثبتشده در دادگاهها در واقع گزارشهایی است که شورا صادر و دادگاه صلح آن را تنفیذ کرده است.
افتتاح رسمی مجتمع پیوند خانواده بهزودی
ولایتی در ادامه درباره نهاییشدن برخی برنامهها در سال1405 اظهار میکند: مجتمع پیوند خانواده، هنوز بهطور رسمی افتتاح نشده و برخی مشکلات زیرساختی بهویژه در بخش اجرای احکام و اتصال سامانهها باقی مانده است. با این حال، شعب شورا بهصورت آزمایشی در آن مستقر شدهاند و برنامه داریم در سال۱۴۰۵ این مرکز را با ۱۵شعبه شورای حل اختلاف تخصصی خانواده بهطور رسمی افتتاح کنیم.
رئیس شوراهای حل اختلاف خراسان رضوی در پاسخ به خبرنگار شهرآرا درباره میزان بازگشت پروندههایی که با سازش مختومه شدهاند، میگوید: این آمار بسیار پایین و در حدود صفر است. علت این موضوع تأکید ما بر «صلح پایدار و عادلانه» است؛ صلحی که در آن هیچیک از طرفین احساس اجبار یا ظلم نکنند و توافق به نفع هر دو طرف باشد. این اصول برگرفته از آموزههای دینی و رهنمودهای رهبر شهید است که همواره بر عدالت و پایداری در سازش تأکید داشتند. آموزشهای مستمر حقوقی، فقهی و کاربردی به همکاران شورا نیز نقش مهمی در این موفقیت داشته است.