هادی دقیق| در زمان قاجاریان، در ایران نقطهعطفهای زیادی ایجاد شد که البته بیشترشان را جبر زمانه ایجاب میکرد. روزگار قاجارها، روزگار شکلگرفتن نوعی نظم جهانی بود که سرریزش از اروپا به ایران وارد میشد. از این رو، در ایران امروز وقتی سراغ تاریخ فناوریها یا برخی تحولات اجتماعی میرویم، سرشان را در زمان قاجار پیدا میکنیم. ارتباط ایران با جهان در این دوره بیشتر شد و البته سنبه استعمار هم پرزورتر شده بود.
ایران دوره قاجار (رسما از بعد دوره صفویه) دیگر چنین ثباتی ندیده بود. قاجاریان با همه کموکاستیهایشان ثباتی نسبی ایجاد کردند. یکی از تحولاتی که منشأ قاجاری دارد، سفارت و سفارتخانه است. در ایران عملا تا پیش از دوره قاجار، سفارتخانهای وجود نداشت. این موضوع البته جزو دستاوردهای حاکمان قاجار نیست، بلکه تا پیش از این تاریخ، کشورهای استعماری چندان سودای تأسیس نمایندگی در کشورهای هدفشان را در سر نداشتند.
از دوره قاجار که عزم اروپاییان برای تأسیس سفارتخانه بیشتر و دست استعمارگران درازتر شد، سفارتخانهها هم مثل قارچ در کشورهای خاورمیانه از جمله ایران سر برآوردند. سفارتخانههای امروز در عمل با چیزی که از آن زمان میبینیم، متفاوت شدهاند و دلیل آن را هم میشود بیشتر بازشدن درهای گفتوگو بین تمدنها دانست.بریتانیا جزو چند کشور نخستی بود که هوای تأسیس سفارت در ایران به سر حاکمانش افتاد. سال 1226 قمری، سر گور اوزلی، سفیر بریتانیا، به دربار فتحعلیشاه قاجار آمد. از آنجا که هنوز سازوکار سفارت شکل نگرفته بود و قاجارها هم با چنین موضوعی ناآشنا بودند، سفیر مدتی در خانه محمدحسینخان امینالدوله منزل کرد. در همین سال، نخستین سفارتخانه دولت بریتانیای کبیر در جنوب شهر تهران قدیم و جایی حوالی دروازه عبدالعظیم بنا شد. بعدها، پس از گسترش شهر تهران و یکیدو سال پس از احداث خیابان علاءالدوله (فردوسی کنونی)، سال 1286 قمری ساخت ساختمان جدید سفارت بریتانیا در همین خیابان آغاز شد. این ساختمان همچنان سفارتخانه این کشور است. بنای تاریخی سفارت انگلستان در چهارراه استانبول تهران، فروردین 1378 بهعنوان اثری تاریخیفرهنگی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
بنیاد اتحاد دولتها
باغ سفارت انگلیس در تقاطع خیابان فردوسی و جمهوری اسلامی تهران، حالا رسما جزو معدود باغهای باقیمانده از دوره قاجار در این منطقه است. روزگاری که چندان هم دور نیست، این قسمت شهر پر از باغ بوده و حالا این بازمانده، پهلوبهپهلوی یکی از خیابانهای قدیمی در روزگار تهران مدرن است که امروز پر از ساختمانهای سیمانی و بلند است.
همانطور که پیشتر گفتیم، بنای جدید سفارتخانه بریتانیا در دوره ناصرالدینشاه ساخته شده است. طراح این بنا «جی دبلیو وایلد»، یکی از موزهدارهای لندن بود. محوطه سرسبز سفارت شامل منزل سفیر و ادارات مربوط به سفارتخانه میشد. سفارت انگلیس امروز در میانه شهر است، اما زمان احداثش، در شمالیترین محله تهران آن زمان بوده است. بازدید عمومی از باغ بهجز برای مراجعهکنندگان به سفارت ممکن نیست، اما از آنجا که این باغ زیبا بخشی از تاریخ ایران و جزو میراث ملی است، گفتن از آن خالی از لطف نیست. در گزارش ثبت ملی بنا عکسی از کتیبهای تاریخدار از کاشی در باغ دیده میشود که روی آن شعری نوشته شده است. بخشی از این شعر که تاریخ 1325 قمری دارد، این بیت است: «بنیاد اتحاد دُوَل از سفارت است/اسباب ثروت ملل اندر تجارت است.»
با وجود این، این سفارتخانه در چند نقطه مهم تاریخ ایران نقشآفرینی کرده است. باغ سفارت انگلیس با درختان سرو و ردیف باغهای ایرانی و خیابانی دلگشا، عمارتی زیبا و قدیمی در میانهاش دارد که تلفیقی از سبک معماری اروپایی و ایرانی است. باغ سفارت از همان ابتدا دیوارکشی شده بود، اما یکبار در سال 1304 خورشیدی همه دیوارها در خیابانکشی جدید تخریب و بازسازی میشود. در این بازسازی، سردر زیبای سفارت هم تخریب میشود. از آن سردر فقط عکسهایی از دوره قاجار موجود است. با همه اینها، رفتوآمد به باغ سفارت داستانهای جالبی دارد. یکی از این ترددها، اجازه گشتوگذار به زنان در روز سیزدهبهدر بوده است.
بیشتر بناهای داخل باغ در ضلع شمالی و غربی و چسبیده به دیوار باغ هستند. با وجود این، عمارت وسط باغ از همه بزرگتر و شکیلتر است. کنار این عمارت، برج ساعتی نمادین ساخته شده است. مصالح کلی بناهای باغ آجر است و چیزی که در نگاه اول به چشم میآید، تلفیقی از سبکهای ایرانی، اروپایی و حتی نمونههایی از بناهای اوایل دوره پهلوی است.
بستنشینی در سفارت
یکی از کارهای محبوب شاهزادگان قاجاری که معمولا خشم شاه را هم در پی داشت، پناهبردن به سفارتهای بیگانه بود. این کار البته فقط مخصوص شاهزادگان نبود، بلکه درباریان و تاجران و بقیه هم گهگاه دستبهدامن سفارتخانهها میشدند. آش پناهبردن به سفارتخانه گاهی آنقدر شور میشد که هرکه از دربار قهر میکرد، به سفارتخانههای اروپایی پناه میبرد و حتی گاهی بین سفارتخانهها برای پناهدادن دعوا میشد. پناهبردن به سفارت بیشتر از ترس جان و مال بود، ولی بعدها رفتهرفته بستنشینی در سفارتخانه هم باب شد که معمولا بستنشینان برای موضوعی مشخص التماس وساطت بین خودشان و شاه را داشتند. در زمان مشروطه، سفارت بریتانیا یکی از مکانهای اصلی بستنشینی مردم بود. نهضت مشروطه تا جایی به داخل سفارت نفوذ کرد که سفیر بریتانیا تصمیم گرفت بخشی از امکانات سفارتخانه را در اختیار مردم قرار دهد. بدین صورت، اتاقهایی ساده با چندین سرویس بهداشتی در انتهای ضلع غربی باغ برای مردم ساخته شد. در گزارش ثبت ملی اثر اشاره شده که همچنان توالتهای بستنشینان باقی است، اما از اتاقها خبری نیست. جمعیت بستنشینان و چادرهایشان در سفارت آنقدر زیاد بود که گزارشهای سفارتخانه از لگدمالشدن گلهای باغ و... گفتهاند. با وجود این، همین گزارشها گفتهاند که تقریبا هیچ خسارتی به باغ وارد نشده است.
برای درک حالوهوای باغ سفارت در روزهای مشروطه، همین جمله از ناظمالاسلام کرمانی در «تاریخ بیداری ایرانیان» کافی است: «بستنشینان با ایراد سخنرانی درباره نظامهای مشروطه اروپایی و اظهارنظراتی که پیش از این بیان آنها در ایران بسیار خطرناک بود، سفارت را به یک مدرسه باز علوم سیاسی تبدیل کرده بودند.» در نتیجه، میشود برای باغ تاریخی سفارت بریتانیا در تهران، نقشی تاریخی در نظر گرفت؛ باغی که امروز کارکنان دولت انگلیس در آن ساکناند، اما بخشی از میراث ملی ایرانزمین است.