ترابی | سابقه ورود فیل به ایران به دوره باستان باز میگردد. از آنجا که فیلها بومی سرزمین ایران نبوده و نیستند، معمولا آنها را از هند وارد کشور ما میکردند. در ابتدا این واردات جنبه نظامی داشت. نقل است که سپاه داریوش سوم هخامنشی، هنگام جنگ با اسکندر مقدونی، تعداد زیادی فیل جنگی داشت یا ایرانیان در نبرد قادسیه، در دوره ساسانی، برای مقابله با اعراب مسلمان از یگان فیلسوار استفاده کردند.
در دوره اسلامی نیز، ارتش ایران از فیل بهره میبرد؛ فرمانروایانی مانند سلطان محمود غزنوی و نادرشاه افشار، یگان فیلسوار داشتند و از آن در مواردی استفاده میکردند. برخی گزارشها از وجود یگان فیلسوار متشکل از 130 زنجیر فیل در نزدیکی مشهد دوره نادری خبر میدهد.
با این حال، در دوره قاجاریه و با توجه به تغییر ساختارها و الگوهای جنگی، فیل دیگر کاربری نظامی نداشت و بیشتر از آن برای سرگرمی در دربار استفاده میکردند. هزینه نگهداری فیل بالا بود و هرکسی نمیتوانست فیلی در خانه داشتهباشد.
ناصرالدینشاه که علاقه فراوانی به حیوانات عجیب و غیربومی داشت، با تشکیل«مجمعالوحوش ناصری» که به نوعی نخستین باغوحش تاریخ ایران بود، تعدادی فیل را هم به این مجموعه اضافه کرد. علاوه بر آن در جاهایی مانند دوشانتپه نیز فضایی به نام «فیلخانه» ایجاد کردهبودند که گویا هنوز نامشان باقی است.
ناصرالدینشاه از فیلها برای تشریفات هم استفاده میکرد. نقل است که در مراسم «عروسکِشان» دختر او، «عصمتالسلطنه(همسر دوستعلیخان معیرالممالک)» از فیل برای بردن عروس به خانه بخت استفاده شد! نکته جالب دیگر درباره حضور فیلها در ایران عصر ناصری، زاد و ولد آنها در تهران است که در برخی منابع مانند «المآثر والآثار» اثر محمدحسنخان اعتمادالسلطنه به آن اشاره شده و از عجایب روزگار است؛ چون فیلها معمولا در غیر وطن خودشان زاد و ولد نمیکنند، اما استثنائا یک بار در تهران چنین اتفاقی افتاده و اسباب خوشحالی ناصرالدینشاه هم شدهاست.
فیلها گاهی اسباب دردسر مردم هم میشدند؛ برای مثال پیش میآمد که یک فیل در بازار تهران رَم و چند نفر را تلف کند. میگویند ضربالمثل «فیلش یاد هندوستان کرده» به بهانه همین اتفاقات در میان مردم رایج شد. به هر حال، علاقه ناصرالدینشاه به فیلهایش باعث میشد که آنها را سوژه عکاسی قرار دهد. میدانیم که او عاشق عکاسی بود و در دربارش، افرادی با عنوان رسمی «عکاسباشی» حضور داشتند و خود او نیز، بسیار دست به دوربین میشد و عکسهای خلاقانه و خوبی میگرفت که بخش مهمی از آنها امروزه در آلبومهای مجموعه کاخموزه گلستان به یادگار ماندهاست.
در آلبوم شماره 251 این مجموعه، تصویر یکی از فیلهای ناصرالدینشاه دیده میشود که مربوط به سال 1280 قمری (1242 خورشیدی)، حدود 162 سال پیش است و در آن یک فیل جوان به چشم میخورد. عکس را آقارضا عکاسباشی (اقبالالسلطنه) برداشتهاست. تصویری که در کشف تاریخ امروز میبینید، همین تصویر زیبا و کمیاب است.