تنشهای تنگه هرمز و آسیب به زیرساختهای پتروشیمی ایران، دومینویی به راه انداخته که با کاهش تولید پلیمر و اختلال در عرضه، جهش قیمت پلاستیک در بازارهای جهانی را رقم زده است. با توجه به زمانبربودن بازسازی زنجیره تأمین، فشار تورمی بهتدریج به سبد مصرفکننده منتقل خواهد شد. درپی تشدید جنگ و تحریمها، قطبهای اصلی عسلویه و ماهشهر با افت ظرفیت عملیاتی روبهرو شدهاند و حجم تولید مواد اولیه پلیمری کاهش یافته است. در چنینشرایطی، محدودیت عرضه دربرابر تقاضای بالا، افزایش قیمت ظروف یکبارمصرف، بطریها و کیسههای زباله را ناگزیر کرده است. شاید اکنون فرصتی مغتنم است تا با تغییر الگوی مصرف، هم به نفع محیطزیست گام برداریم و هم از فشار اقتصادی بر جیب خود بکاهیم.
ابعاد جهانی بحران
دادههای بازارهای جهانی نشان میدهد که جنگ با ایران، اثرات عمیقی بر قیمت پلاستیک گذاشته که بازتاب آن بر بازار داخلی نیز دورازانتظار نیست. جهش بیش از ۴۰درصدی قیمت نفت از آغاز درگیریها، هزینه تولید را بهشدت افزایش داده است؛ چراکه بیش از ۹۹درصد پلاستیکهای جهان از سوختهای فسیلی مشتق میشوند. تهدید تنگه هرمز که یکپنجم عرضه جهانی نفتوگاز از آن عبور میکند و جایگاه خاورمیانه بهعنوان تأمینکننده یکچهارم صادرات جهانی پلیاتیلن، بازار را در بیثباتی نگه داشته است. با محدودیت جایگزینهای کوتاهمدت، شرکتها بهجای تغییر مواد، بهسمت کاهش مصرف، سبکسازی بستهبندی و بهینهسازی حرکت کردهاند.
مصرف سالانه 500هزار تن پلاستیک
ایران سالانه حدود ۵۰۰هزار تن پلاستیک مصرف میکند و تولید کیسههای پلاستیکی بهتنهایی به یکمیلیون تن میرسد؛ آماری که با دفن ۹۶درصدی در محلهای زباله، بحران مدیریت پسماند را نشان میدهد. ادامه این الگو در شرایط فشار بر تولید، زنجیره تأمین را بیشتر مستهلک میکند. کارشناسان یادآور میشوند که حتی خودداری از دریافت کیسه اضافی هنگام خرید نان، میتواند تأثیر قابلتوجهی داشته باشد. در سطح کلان، توسعه پلیمرهای زیستپایه بخشی از راهکارهای میانمدت است، اما هزینههای بالا و محدودیت زیرساختها، مانع گسترش سریع شده است. برنامه هفتم توسعه بر گسترش این فناوریها تأکید دارد، اما تحقق آن نیازمند سرمایهگذاری، انتقال فناوری و بازسازی زیرساختهای آسیبدیده است.
زمان فرهنگسازی تازه است
اما نکته کلیدی و سرنوشتساز این است که در شرایط جهانی کمبود پلاستیک، فرهنگسازی درست میتواند تغییری ماندگار برای سلامت ما و محیطزیست رقم بزند. الگوی مصرف پلاستیک در کشور روزافزون است و این ماجرا گریبان همه را گرفته است. حالا ازیکسو فروشگاهها و ازسویدیگر مردم میتوانند چرخه مصرف را اصلاح کنند. حمل کیسه پارچهای شخصی و قراردادن خرید در آن یا امتناع از دریافت پلاستیک در خریدهای کمحجم، اقداماتی ساده اما مؤثر است. در مقابل، فروشندگان میتوانند با تعیین مبلغ جداگانه برای کیسه پلاستیکی در فاکتور، شهروندان را به همراهداشتن کیسه مخصوص ترغیب کنند. اگر بازسازی زیرساختها و بهینهسازی زنجیره تأمین بدون اصلاح رفتار مصرفی همراه نشود، بحرانها پایدار خواهند ماند. اکنون زمان آن رسیده که دولت، صنعت و جامعه دستبهدست هم دهند تا از این نقطه حساس، یک عادت پایدار برای نجات هم محیطزیست و هم اقتصاد خانوار بسازیم.