محمدجواد علیپور| با شهادت رهبر حکیم انقلاب، آیتاللهالعظمی خامنهای، یکی از پرسشهای فوری و فراگیر درمیان مقلدان ایشان، تعیینتکلیف شرعی درباره تقلید، خمس و مسائل فقهی دیگر است. برای پاسخ به این پرسشها، با حجتالاسلاموالمسلمین سیدعباس دیانت، مدیر مرکز ملی پاسخگویی خراسانرضوی، به گفتوگو نشستهایم.
اولویت اول، انتخاب یک مرجع زنده اعلم
بهعنوان اولین و کلیترین سؤال، مقلدان امام شهید انقلاب پس از این واقعه، چه وظیفهای برعهده دارند؟
نکته اساسی که باید در ابتدا مورد توجه همه باشد، این است که وظیفه تمامی مقلدان امام شهید انقلاب، انتخاب یک مرجع زنده اعلم است تا تکلیف آنها درباره اعمالشان بهطورکامل مشخص شود. اما برای روشن شدن دقیق این تکلیف، لازم است مقلدان را در 2دسته مجزا بررسی کنیم.
مسائل بدون فتوا؛ رجوع به امامخمینی(ره)
یکی از پرسشهای رایج، این است که اگر امام شهید انقلاب در موضوعی فتوایی نداشتهاند و مقلدان طبق نظر امامخمینی(ره) عمل میکردند، اکنون چه کنند؟
در این موضوعات خاص، افراد همچنان مجازند مطابق نظر حضرت امامخمینی(قدسسره) عمل کنند. دلیل این امر، آن است که خود امام شهید انقلاب، تقلید ابتدایی از حضرت امام(ره) را جایز میدانستند. البته باید به یک نکته کلیدی توجه داشت: اگر کسی درنهایت، وظیفهاش بازگشت به تقلید کامل از امامخمینی(ره) باشد، این مسئله دیگر برای او موضوعیت نخواهد داشت و باید بهصورت یکپارچه از ایشان تقلید کند.
مسیر شرعی برای پرداخت خمس
نکته بسیار مهم برای مقلدان، مسئله خمس و محل پرداخت آن است. تکلیف چیست؟
این مسئله ارتباط مستقیمی با وظیفه نهایی فرد در تقلید دارد و به دو صورت جدا میشود:
صورت اول(بقا بر تقلید از امام شهید): اگر وظیفه شخص، تقلید از امام شهید انقلاب باشد، باید خمس خود را به دفتر ولیامر مسلمین بپردازد. درحالحاضر، این وجوهات باید به دفاتر امام شهید که هماکنون دفتر رهبر معظم انقلاب اسلامی، آیتالله سیدمجتبی خامنهای(حفظهالله) است، تحویل داده شود.
صورت دوم(بازگشت به تقلید از امامخمینی): اما اگر وظیفهاش تقلید از حضرت امامخمینی(ره) باشد، باید خمس را به دفتر مرجع زنده اعلم خود تحویل دهد. در این حالت، لازم است تصریح کند که مقلد امامخمینی(ره) است تا دفتر آن مرجع، نظر امام(ره) را در نحوه مصرف خمس لحاظ کند.
مسائل جدید و امور حسبیه
برای مسائل جدید و پیشآمده که نیاز به فتوای جدید دارد و نیز برای امور حسبیه، چه مرجعی پاسخگوست؟
حکم کلی آن است که در همه مسائل جدید و همچنین در امور حسبیه، غیر از رد مظالم، افراد باید به «مرجع زنده اعلم» مراجعه کنند. یک استثنا در این میان وجود دارد: امام شهید برای «رد مظالم»، اذن گرفتن از مجتهد را لازم نمیدانستند، بنابراین اگر فردی با اذن مرجع اعلم زنده بر تقلید از ایشان باقی بماند، همچنان میتواند رد مظالم خود را بدون اذن از مجتهد به فقرا بپردازد.
تکلیف احتیاطهای رجوعدادهشده به امام شهید انقلاب
سؤال دیگر در مورد احتیاطهای واجبی است که فرد از مرجع خود به امام شهید رجوع داده بود؛ تکلیف این احتیاطها چه میشود؟
این از فروع مهم بحث بقا بر میت است و باید به نظر مرجع زنده توجه شود. دو مثال متداول را عرض میکنم:
اگر مرجع زنده فرد، آیتالله سیستانی باشد: طبق نظر ایشان، در همان فرعی که احتیاطش به امام شهید انقلاب رجوع داده شده، واجب است بر همان فتوای امام شهید باقی بماند.
اگر مرجع زنده فرد، آیتالله مکارمشیرازی باشد: صرف نیت رجوع، کفایت نمیکند. اگر فرد قبلا براساس آن فتوا عمل کرده باشد، باید بر آن باقی بماند. اما اگر فقط قصد رجوع داشته و هنوز به آن عمل نکرده، چون تقلید محقق نشده است، باید به احتیاط آیتالله مکارمشیرازی عمل کند و همچنین میتواند به اعلم زنده بعد از ایشان مراجعه کند.
2دسته از مقلدان، 2مسیر متفاوت
این 2دسته چه کسانی هستند و معیار این تقسیمبندی چیست؟
مقلدان امام شهید انقلاب به دو دسته اصلی تقسیم میشوند؛ دسته اول، کسانی هستند که پیش از این، مرجع تقلید میت دیگری نداشتهاند؛ برای مثال، نوجوانانی که در دوران مرجعیت امام شهید به سن بلوغ رسیده و ایشان را بهعنوان اولین مرجع تقلید خود برگزیدهاند. دسته دوم، افرادی هستند که سابقه تقلید از مرجع میت دیگری، نظیر حضرت امامخمینی(قدسسره) را داشتهاند و سپس براساس فتوای امام شهید انقلاب، در تمامی مسائل به ایشان مراجعه کردهاند. احکام این 2دسته با یکدیگر متفاوت است.
دسته اول؛ بقا بر تقلید در چه صورتی واجب است؟
تکلیف دسته اول، یعنی کسانی که مرجع قبلی نداشتهاند، در رابطه با بقا بر تقلید از امام شهید انقلاب چیست؟
این افراد اجمالا میتوانند در مسائلی که تاکنون به آن عمل کردهاند، بر تقلید خود از ایشان باقی بمانند. اما نظر مراجع عظام تقلید در این زمینه، متفاوت است که به مهمترین آنها اشاره میکنم:
نظر مراجع درباره بقا بر تقلید از مرجع فوت شده:
آیتاللهالعظمی سیستانی: اگر فردی ایشان را اعلم میدانسته و ملتزم و متعهد به پیروی از فتوای ایشان بوده، واجب است بر تقلید خود باقی بماند؛ مگر در مسائل جدید.
آیتاللهالعظمی مکارمشیرازی: اگر ایشان را اعلم میدانسته، واجب است در مسائلی که به آن عمل کرده، بر تقلید خود باقی بماند؛ مگر در مسائل مستحدثه.
آیتاللهالعظمی نوریهمدانی: اگر ایشان را اعلم میدانسته و دستکم در برخی مسائل عمل کرده، میتواند در همه مسائل از ایشان تقلید کند؛ مگر در مسائل جدید.
آیتاللهالعظمی شبیریزنجانی: اگر ایشان را اعلم میدانسته یا در صورت تساوی، به فتوای ایشان عمل کرده، لازم است در تمام مسائل بر فتوای ایشان باقی بماند؛ مگر در مسائل جدید.
آیتاللهالعظمی جوادیآملی: اگر ایشان را اعلم میدانسته، احتیاطا واجب است بر تقلید ایشان باقی بماند.
آیتاللهالعظمی وحیدخراسانی: مطلقا واجب است به فتوای ایشان باقی بمانند؛ چه در زمان حیات التزام داشته یا نداشته، چه عمل کرده یا نکرده و چه فتوایشان را فراگرفته یا نگرفته باشند.
دسته دوم؛ مراجعه به اعلم اموات یا مرجع دوم؟
و اما وضعیت دسته دوم، یعنی آنها که سابقه تقلید از حضرت امام(ره) را داشتهاند، چگونه است؟
در اینجا هم شاهد اختلافنظر میان مراجع هستیم:
آیات عظام سیستانی، شبیریزنجانی و وحیدخراسانی: واجب است «اعلم میان اموات» انتخاب شود. بر این اساس، اگر فردی حضرت امامخمینی(ره) را از امام شهید خامنهای اعلم بداند، باید در تمامی مسائل به تقلید از حضرت امام(ره) برگردد.
آیتاللهالعظمی مکارمشیرازی: باید از «مرجع دوم» تقلید کند؛ یعنی اگر کسی پس از امام(ره) از امام شهید انقلاب تقلید کرده، در همان مسائلی که عمل کرده است، باید بر امام شهید باقی بماند.
آیتاللهالعظمی نوریهمدانی: چنین شخصی میتواند از مرجع دوم، یعنی امامخامنهای، تقلید کند.