رضا سلیمان نوری
ایران را در دوران آخرین شاه قاجار هر روز یکی از ابرقدرتهای آن زمان یعنی روسیه و انگلیس تهدید میکردند. تهدیدهایی که باتوجهبه وابسته بودن بسیاری از فعالان سیاسی آن زمان به یکی از این دو کشور، در اغلب مواقع نتیجه مطلوب برای کشور تهدیدکننده دربر داشت و بر اثر آن، بخشی دیگر از استقلال کشور زیر سوال میرفت. نمونه بارز این تهدیدها اولتیماتوم روسیه تزاری علیه فعالیتهای مورگان شوستر آمریکایی در ایران است. اولتیماتومی که در 8آذر سال1290 صادر شد و اندکی بعد هم نتیجهای مطلوبتر از آنچه سران همسایه شمالی از این حرکت خود انتظار داشتند، بهدنبال داشت. ماجرا از این قرار بود که وضعیت وخیم مالی کشور در سالهای پس از مشروطه، باعث شد که نمایندگان مجلس سوم شورای ملی در آذر۱۲۸۹ خورشیدی ضمن تصویب قانون تاسیس خزانهداری کل کشور، به استخدام شوستر بهعنوان مشاور مالیه ایران رای بدهند. این انتخاب بدان دلیل بود که نمایندگان شنیده بودند در آمریکا همگان باید به شهر، ایالت و دولت، مالیات بدهند و گریزی از آن نیست و بنابراین، این کشور دارای کارشناسان ماهر و سختگیر در امور مالیه است. پس از این مصوبه، مورگان شوستر و چهار مستشار آمریکایی دیگر برای اصلاح امور دارایی، خزانهداری، دادگستری و ژاندارمری به استخدام دولت ایران درآمدند و پس از عقد قرارداد با دولت ایران در ۱۷اردیبهشت۱۲۹۰ همراه با خانوادههای خود وارد ایران شدند. پس از ورود مورگان شوستر به ایران، سمت خزانهداری کل کشور به وی واگذار شد و مجلس نیز در این حوزه به او اختیار تام داد. نظر شوستر بر این بود که تا مالیات بر ثروت و درآمد در ایران مطابق آمریکا و کشورهای اروپایی برقرار نشود، این کشور نخواهد توانست روی پایش بایستد. اقدامی که با مخالفت علنی دولت روسیه و مخالفت غیرعلنی انگلستان همراه شد. مخالفتی که هرازگاهی به نحوی نمود پیدا میکرد تااینکه تلاش شوستر برای ضبط داراییهای ملک منصورمیرزا شعاعالسلطنه، پسر دوم مظفرالدینشاه که بدهی زیادی به دولت داشت و علیه مشروطه هم شوریده بود، فرصت لازم را به روسیه تزاری داد. آنان به این بهانه که شعاعالسلطنه دارای بدهی زیادی به بانک استقراضی روس است و به همین دلیل اموال او باید تا زمانی که بدهیاش را بازپس دهد، در اختیار بانک روسی باشد، اقدام شوستر را تعرض به منافع روسیه دانستند و در اولتیماتوم شدیداللحنی که 8آذر1290 خطاب به دولت و مجلس ایران صادر کردند، خواستار برکناری و اخراج وی از ایران ظرف 48ساعت شدند. درخواستی که البته فردای آن روز در جلسه فوقالعاده مجلس شورای ملی باوجود سخنان وثوقالدوله نخستوزیر در حمایت از آن درخواست، رد شد. اما ناصرالملک نایبالسلطنه که نه دل خوشی از شوستر داشت نه از مجلس، به همین بهانه ضمن پذیرش اولتیماتوم، مجلس سوم شورای ملی را منحل کرد و بدینگونه دوره موسوم به فطرت بین دو مجلس سوم و چهارم مشروطه آغاز شد.