ضحی زردکانلو| همه چیز از 18دی1398 آغاز شد و از یک شتاب زدگی؛ از پروازی که می توانست در آن بحبوحه شلیک موشک ها نپرد. از یک خطای انسانی و از یک انفجار و جان باختن 176نفر که هنوز پس از 10روز، التیامِ زمان از تاثیر غم آن نکاسته است.
بازتاب جهانی به این حادثه و واکنش های میلیونی به آن و به تبع حواشی از پس حواشی همچنان در صدر اخبار فضای مجازی و رسانه هاست. در این بین، هنرمندان به عنوان یکی از اقشار تاثیرگذار جامعه، خیلی زود با واکنش های خود دربرابر چرایی این حادثه موضع گرفتند و در نخستین اقدام با کناره گیری از فعالیت های هنری خود که در راس آن جشنواره فجر بود، اعتراض و همدردی خود را بروز دادند.
هنر، تعطیل شدنی نیست
ماجرا از جشنواره هنرهای تجسمی و استعفای ابراهیم حقیقی، دبیرکل و سپس داوران این جشنواره آغاز شد، به جشنواره تئاتر و مسعود کیمیایی و فیلم فجر رسید و یک موج شتاب زده در جامعه هنری ایران به راه افتاد که کیهان کلهر حاصلش را جز غرق شدن هنر و هنردوستان ندانست.
کلهر برخلاف خیلی از اهالی موسیقی، کنسرت خود را در اعتراض به وقایع اخیر لغو نکرد. او روی صحنه رفت و یک تنه به تعطیلی هنر به هر دلیلی اعتراض کرد. پربیراه نیست بگوییم این اقدام کلهر، تاثیرش را در جامعه هنری گذاشت و تاحد بسیاری این موج شتاب زده را خواباند. سکوت هادی مظفری، رئیس مرکز هنرهای تجسمی وزارت ارشاد، شکست و اعلام کرد که با استعفای دبیر و داوران جشنواره موافقت نمی شود. نادر برهانی مرند، دبیر جشنواره تئاتر فجر، نیز با انتشار نامه ای سرگشاده از تمامی هنرمندان و داوران این رویداد که انصراف خود را از حضور در جشنواره اعلام کرده بودند، دعوت کرد که بازگردند.
اعتراض بی پایان اهالی سینما
اما همچنان انصراف اهالی سینما از جشنواره فجر ادامه داشت. بی شک توهین محمدصادق کوشکی در شبکه افق در همین اثنا به رخشان بنی اعتماد و باران کوثری، در اعتراض بی پایان اهالی سینما بی تاثیر نبود. برخی از سینماگران نه تنها از جشنواره فیلم فجر که از حضور در صداوسیما نیز انصراف دادند و کار به اعتراض خانه سینما و کانون کارگردانان ایران به صداوسیما نیز کشید.
در این بین، ابراهیم داروغه زاده، دبیر جشنواره فیلم فجر، سومین دبیر این رویداد بود که سکوت را شکست و با انتشار دل نوشته ای ضمن تکریم جایگاه اهالی سینما و تاکید بر تاثیرگذاری آنان بر آحاد جامعه گفت: تمام اهتمام خود را برای تعامل فرهنگی با شما انجام خواهیم داد.
سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی که در راس برگزارکنندگان جشنواره های فجر حضور دارد نیز به انتشار توئیتی درباره حوادث و حواشی پس از آن بسنده کرد: «فرهنگ و هنر دو بال پرواز ایران و ایرانی اند. در روزهای سوگ پرواز، اصحاب فرهنگ و هنر، مرهم درد و شریک اندوه داغ دیدگانند. تسلابخش آنان هستند با سروده هایی که می سرایند، نقش هایی که می نگارند، تصویرهایی که به یادگار می گذارند و... فرهنگ و هنر ایرانی، توقف بردار نیست».
قربانی کردن فرهنگ و هنر، دست کمی از فجایع ندارد
اما شهاب حسینی، تنها بازیگر برنده جایزه بهترین بازیگر از جشنواره فیلم کن پس از کیهان کلهر دومین هنرمند تاثیرگذار و مردمی بود که برخلاف جریان آب و موج هنرمندان دیگر شنا کرد و پس از گذشت 10روز از حادثه سقوط هواپیمای اوکراینی به صراحت به تمام سینماگرانی که از جشنواره فیلم فجر کناره گیری کرده بودند، انتقاد کرد و به تصمیم شتاب زده و احساسات برخاسته از عجله همکارانش اعتراض کرد. حسینی که امسال با فیلم «آن شب» به تهیه کنندگی محمد درمنش و کارگردانی کوروش آهاری در جشنواره فیلم فجر حضور دارد، در صفحه اینستاگرامش ضمن گوشزد اهمیت و جایگاه مهم ترین رویداد سینمایی سالانه در ایران، نوشت: «تعدادی از همکاران بنای اعلام انصراف از جشنواره گذاشته اند. اولا این حرکت، دامن زدن به افتراق جامعه به خودی و ناخودی است و این درحالی است که جامعه و مردم بیش از هر زمان دیگری به هم بستگی و دلداری یکدیگر نیازمندند. این رفتار حتی درمیان هنرمندان و طرفداران و مخاطبانش نیز شکاف عمیق و شاید جبران ناپذیری ایجاد کند که به صلاح هیچ کس نیست و این تصور که کسانی که ترجیح به انصراف نمی دهند، همدرد و شریک حال مردم و جامعه نیستند و موضعی مغایر با مردم دارند، سخت اشتباه است.
دوم اینکه جشنواره تماما امکان بدل شدن به یادواره ای برای تقدیم شدن آثار به ازدست رفتگان مدت اخیر و زنده نگه داشتن یاد آن ها را داراست و تریبونی برای بیان رسای احساسات و همدردی با دردمندان؛ یادواره ای که رنگ وبوی یاران ازدست رفته را به خود بگیرد و تبدیل به مراسمی برای گرامیداشت و زنده نگه داشتن شکوه یادشان باشد.» به نظر این هنرمند، قربانی شدن فرهنگ و هنر دست کمی از فجایع ندارد: «هنر و فرهنگ حق مردم هر سرزمین است و در هر محفلی و تحت هر عنوانی که مجال بروز و ظهور پیدا کند، تاثیرگذار جامعه خویش خواهد بود.»
جدای از ارزش گذاری بر این اظهارنظر حسینی، می توان گفت او برای این موضع گیری، اندیشه داشته و همه جوانب را سنجیده است.
پرونده ای که نماینده مشهد، قطورترش کرد
اما پرونده این ماجرای دنباله دار با اظهارنظر نصرا... پژمانفر، نماینده مشهد و سخن گوی کمیسیون فرهنگی مجلس، قطورتر شد و خشم هنرمندانی را که تازه آرام گرفته بودند برانگیخت.
در اخبار اعلام شده بود که پژمانفر خبر از محرومیت دائمی هنرمندان انصرافی از جشنواره های فجر، داده است.البته این خبر خیلی زود از سوی پژمانفر تکذیب شد ولیکن اعتراض اهالی هنر را به همراه داشت، از جمله واکنش هادی مظفری در صفحه شخصی اش در اینستاگرام و پیام بلندوبالایی که در اعترض به اظهارنظر پژمانفر و در حمایت از هنرمندان نوشته بود، توجه تعداد زیادی از کاربران فضای مجازی را به خود جلب کرد: «و شما لابه لای این ریشخندهای لای آوار، کار نویی کردید و طرحی تازه درانداختید. تهدید! قانون دائمی! ممنوع الکار شدن!»اما پس از آن پژمانفر در گفت وگو با رسانه ها، ضمن تکذیب این اظهارنظرش، آن را به گونه ای دیگر تفسیر کرد: «فرض کنید دو نفر تقاضایی را در یک نظام مطرح می کنند که یکی اولویت نظام و دیگری مسئله شخصی فرد است. ما باید و موظفیم فرصت های حمایتی را به کسانی بدهیم که به مسائل اصلی و خواسته های نظام توجه دارند و در آن جهت تلاش می کنند و این به معنای آن نیست که بخواهیم حقوق کسی را سلب کنیم یا محدودیتی برای کسی قائل شویم. تلاش ما این است که کسی از قطار انقلاب و کشور پیاده نشود و همه را باید حمایت کرد و هر کسی ظرفیتی دارد و سعه صدر درباره اختلاف سلیقه ها نیز باید وجود داشته باشد و درعین حال باید مراقبت کنیم که حرکت ها از چارچوب نظام خارج نشود.»
بازگشت نمایندگان تئاتر مشهد به جشنواره فجر
6روز پیش 3گروه تئاتر مشهدی هم که به جشنواره تئاتر فجر راه یافته بودند، در بیانیهای انصراف خود را از حضور در این جشنواره اعلام کردند، اما پس از همدلی که در روزهای گذشته در بین هنرمندان کشور برای بازگشت به جشنوارههای هنری فجر شکل گرفت، نمایندگان مشهدی تئاتر هم در بیانیهای اعلام کردند که در این رویداد حضور پیدا خواهند کرد.
در متن این بیانیه آمده است: «در این فضای التهاب، پس از ازدستدادن سردار اسلام شهید حاج قاسم سلیمانی و همچنین مصیبت سانحه هوایی، بر آن شدیم تا بار دیگر همدلی و اتحاد ایران اسلامی را به تمام رسانههای دروغین و پست غربی و دولتهای استکبار و ملعون جهانی نشان دهیم. حضور ما در عرصه تئاتر فجر همچون مشتی محکم بر دهان استکبار خواهد بود. پس باید تلاش کنیم و باید در این فرصت محدود خود را به عرصه جشنواره برسانیم.»