اهدای خون در سایه تردید | درباره باورهای نادرستی که سبب شده است مشارکت در اهدای خون کم شود

محبوبه عظیم زاده | شهرآرانیوز؛ هر روز در بیمارستان‌های سراسر کشور، بیمارانی هستند که ادامه درمان یا حتی زنده ماندنشان به وجود ذخایر کافی خون وابسته است؛ از مادری که هنگام زایمان دچار خون‌ریزی شده گرفته تا بیماری که در اتاق عمل چشم‌انتظار دریافت فراورده‌های خونی است.

با این حال، هنوز بسیاری از افراد واجد شرایط، به دلیل ترس‌ها و باور‌های نادرست، از اهدای خون خودداری می‌کنند. باور‌هایی که گاه نسل به نسل منتقل می‌شوند و گاه در فضای مجازی بدون پشتوانه علمی بازنشر می‌شوند. آگاهی‌بخشی درباره واقعیت‌های علمی اهدای خون، یکی از مهم‌ترین گام‌ها برای تقویت فرهنگ اهدای مستمر خون در جامعه است. در ادامه، برخی از رایج‌ترین باور‌های غلط را در این زمینه مرور می‌کنیم.

اهدای خون باعث کم‌خونی می‌شود

برخی افراد تصور می‌کنند اهدای خون می‌تواند به کم‌خونی دائمی منجر شود، اما این باور از نظر علمی صحیح نیست. پیش از اهدای خون، وضعیت سلامت فرد از جمله میزان هموگلوبین او ارزیابی می‌شود تا اطمینان حاصل شود که شرایط لازم برای اهدای خون را دارد.

پس از اهدای خون، بدن به‌طور طبیعی قادر به جبران حجم خون از دست‌رفته است؛ به‌طوری‌که بخش مایع خون (پلاسما) طی مدت کوتاهی جایگزین می‌شود و سلول‌های خونی، به‌ویژه گلبول‌های قرمز، در هفته‌های بعد، از طریق فرایند خون‌سازی در مغز استخوان بازسازی می‌شوند.

نکته: رعایت فاصله زمانی توصیه‌شده بین دفعات اهدای خون، به حفظ ذخایر آهن و پیشگیری از بروز کم‌خونی ناشی از اهدای مکرر کمک می‌کند.

• آقایان: هر سه‌ماه یک‌بار (حداقل دوازده‌هفته)
• خانم ها: هر چهارماه یک‌بار (حداقل شانزده‌هفته)

بعد از اهدای خون بدن به شدت ضعیف می‌شود

احساس ضعف و بی‌حالی طولانی‌مدت پس از اهدای خون، یکی از تصورات نادرست رایج است. در افراد واجد شرایط اهدای خون، برداشت حجم استاندارد خون معمولا تأثیر قابل‌توجهی بر توانایی انجام فعالیت‌های روزمره ندارد و بیشتر اهداکنندگان پس از مدت کوتاهی استراحت، مصرف مایعات و دریافت تغذیه مناسب، می‌توانند فعالیت‌های عادی خود را از سر بگیرند.

با این حال، ممکن است برخی افراد به‌طور موقت دچار علائمی مانند سرگیجه خفیف، احساس سبکی سر یا ضعف گذرا شوند. این علائم معمولا کوتاه‌مدت بوده و در اثر تغییرات موقتی حجم خون یا واکنش‌های طبیعی بدن به اهدای خون ایجاد می‌شوند. رعایت توصیه‌هایی مانند خواب کافی، مصرف مایعات مناسب، صرف وعده غذایی سبک پیش از اهدای خون و پرهیز از فعالیت بدنی شدید در ساعات اولیه پس از اهدای خون، می‌تواند در پیشگیری یا کاهش این علائم مؤثر باشد.

خانم‌ها نباید خون بدهند

جنسیت به‌تنهایی معیار تعیین‌کننده‌ای برای صلاحیت اهدای خون نیست. زنان سالم و واجد شرایط نیز می‌توانند همانند مردان خون اهدا کنند. شرایط اهدای خون بر اساس ارزیابی وضعیت سلامت و شاخص‌های پزشکی، از جمله سطح هموگلوبین، تعیین می‌شود. با این حال، برخی شرایط مانند بارداری، دوره شیردهی، کم‌خونی یا پایین بودن سطح هموگلوبین ممکن است به‌طور موقت مانع اهدای خون شوند. این محدودیت‌ها با هدف حفظ سلامت اهداکننده و دریافت‌کننده خون اعمال می‌شوند و به معنای ناتوان بودن زنان در اهدای خون نیست.

نکته: آمار‌ها می‌گوید در کشور ما نگرانی از کم‌خونی، ضعف جسمانی و برخی باور‌های نادرست، از مهم‌ترین موانع مشارکت زنان در اهدای خون هستند. درحالی‌که بر اساس آمار‌های سازمان انتقال خون ایران، سهم زنان از کل اهدای خون در کشور در سال‌های اخیر کمتر از ۶درصد گزارش شده است.

مصرف هر دارویی مانع انتقال خون است

آیا مصرف هر نوع دارو به‌طور مطلق فرد را از اهدای خون محروم می‌کند؟ تأثیر دارو‌ها بر صلاحیت اهدای خون، به نوع دارو، علت مصرف، دز و مدت استفاده از آن بستگی دارد. برخی دارو‌ها هیچ محدودیتی برای اهدای خون ایجاد نمی‌کنند، در حالی که مصرف برخی دیگر ممکن است موجب تعویق موقت یا در مواردی محرومیت دائمی از اهدای خون شود.

از آنجا که برخی دارو‌ها می‌توانند بر سلامت اهداکننده یا ایمنی فراورده‌های خونی تأثیر بگذارند، لازم است افراد هنگام مراجعه برای اهدای خون، اطلاعات مربوط به دارو‌های مصرفی خود را به‌طور کامل در اختیار پزشک یا مسئول پذیرش قرار دهند تا درباره امکان اهدای خون بر اساس دستورالعمل‌های علمی و ضوابط سازمان انتقال خون تصمیم‌گیری شود.

با فشار خون یا کلسترول بالا نمی‌توان اهدا کرد

باور نادرست دیگر درباره اهدای خون این است که افراد مبتلا به فشار خون بالا یا کلسترول بالا به‌طور کامل از اهدای خون محروم هستند. در حالی که در ارزیابی صلاحیت اهداکنندگان، وضعیت فشار خون در محدوده‌های مشخصی بررسی می‌شود و در صورت قرار داشتن فشار خون سیستولیک و دیاستولیک در محدوده قابل قبول و پایدار، فرد می‌تواند واجد شرایط اهدای خون باشد.

همچنین، ابتلا به فشار خون بالا به‌تنهایی مانع اهدای خون نیست و بسیاری از دارو‌های کنترل‌کننده فشار خون، در صورت تأیید پزشک مرکز انتقال خون، منع قطعی برای اهدای خون ایجاد نمی‌کنند. از سوی دیگر، افزایش سطح کلسترول خون یا مصرف دارو‌های کاهنده چربی خون نیز معمولاً مانع اهدای خون محسوب نمی‌شود و به‌تنهایی موجب عدم صلاحیت اهداکننده نیست. تصمیم‌گیری نهایی همواره بر اساس ارزیابی بالینی و دستورالعمل‌های مراکز انتقال خون انجام می‌گیرد.

فقط افراد با گروه‌های خونی نادر باید خون بدهند

یکی از باور‌های نادرست درباره اهدای خون، این است که تنها افراد دارای گروه‌های خونی نادر به اهدای خون نیاز دارند و خون گروه‌های خونی شایع اهمیت کمتری دارد. در حالی که تمامی گروه‌های خونی در نظام تأمین خون نقش حیاتی دارند. از آنجا که انتقال خون باید بر اساس اصول سازگاری گروه‌های خونی انجام شود، بیماران در اغلب موارد نیازمند دریافت خون سازگار با گروه خونی خود هستند.

بنابراین، فراوانی یک گروه خونی در جامعه نه‌تنها از اهمیت اهدای آن نمی‌کاهد، بلکه به دلیل تعداد بیشتر افراد نیازمند به همان گروه خونی، تقاضا برای آن نیز می‌تواند بیشتر باشد. از این رو، مشارکت منظم اهداکنندگان در تمامی گروه‌های خونی برای حفظ ذخایر ایمن و کافی خون ضروری است و هیچ گروه خونی را نمی‌توان بی‌اهمیت تلقی کرد.

حجامت، مانع دائمی برای اهدای خون است

یکی از توصیه‌های مؤکد طب‌سنتی، انجام حجامت است و با هر سن و جنسیتی، باید چندبار در سال انجام شود. جالب است بدانید حجامت در بسیاری از موارد، جنبه پیشگیرانه دارد تا درمانی؛ برای همین، اگر قرار باشد کسی فقط به‌خاطر پیشگیری از ابتلا به دیگربیماری‌ها، هرچند‌ماه یک‌بار حجامت کند، معنای آن این نیست که یک نفر به‌طوردائم از فهرست اهداکنندگان خون کم خواهد شد.

ازاین‌رو سازمان انتقال خون برای این افراد معافیت یک‌ساله گذاشته است تا خطر آلوده‌شدن خون در نتیجه استفاده از تیغ و ایجاد زخم باز بر روی پوست به کمترین میزان برسد. پس این باور که حجامت سبب معافیت دائمی از اهدای خون خواهد شد، فقط یک باور نادرست است. هرچند متخصصان طب سنتی معتقدند که این معافیت موقت هم، فقط باید برای افرادی اعمال شود که در مراکز غیردرمانی و زیرزمینی حجامت انجام می‌دهند.

خال‌کوبی یا پیرسینگ برای همیشه مانع اهدای خون می‌شود

افرادی که سابقه خال‌کوبی (تتو) یا پیرسینگ دارند، در اغلب دستورالعمل‌های ملی و بین‌المللی اهدای خون، به‌صورت موقت از اهدای خون معاف می‌شوند. این تعویق زمانی با هدف کاهش خطر انتقال عفونت‌های منتقله از راه خون، به‌ویژه در صورت انجام این اقدامات در شرایط غیراستریل یا خارج از مراکز مجاز، اعمال می‌گردد.

پس از پایان دوره تعویق تعیین‌شده و در صورت نبود سایر عوامل خطر یا شرایط پزشکی منع‌کننده، این افراد می‌توانند با تأیید ارزیابی پزشکی واجد شرایط اهدای خون باشند. بنابراین، سابقه تتو یا پیرسینگ به‌تنهایی معیار محرومیت دائمی از اهدای خون محسوب نمی‌شود و تصمیم‌گیری نهایی بر اساس غربالگری و ارزیابی بالینی در مراکز انتقال خون انجام می‌گیرد.

فقط در زمان‌های بحرانی باید خون اهدا کرد

یکی دیگر از تصورات نادرست این است که اهدای خون تنها در شرایط بحرانی، مانند وقوع بلایای طبیعی، نیاز است. در چنین شرایطی ممکن است تقاضا برای فراورده‌های خونی بیشتر شود، اما نیاز به خون و فراورده‌های آن، یک نیاز مستمر و روزانه در نظام سلامت است.

بیماران مبتلا به تالاسمی، هموفیلی و بیماران بدخیم، همچنین افرادی که تحت اعمال جراحی، پیوند اعضا یا درمان‌های خاص قرار می‌گیرند، ممکن است به‌طور منظم یا مکرر به خون و فراورده‌های خونی نیاز داشته باشند. از سوی دیگر، فراورده‌های مختلف خونی دارای مدت نگهداری محدودی هستند؛ به‌عنوان مثال، پلاکت‌ها تنها چند روز و گلبول‌های قرمز حدود چند هفته قابل نگهداری‌اند. بنابراین، تأمین پایدار و کافی ذخایر خونی مستلزم مشارکت منظم و مستمر اهداکنندگان است و نمی‌توان آن را صرفا به شرایط اضطراری محدود کرد.

نکته: بر اساس گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت، سالانه میلیون‌ها واحد خون در سراسر جهان اهدا می‌شود، با این حال تأمین خون کافی، ایمن و در دسترس همچنان یکی از چالش‌های مهم نظام‌های سلامت به شمار می‌رود. از این رو، اهدای مستمر خون نقشی اساسی در پاسخ‌گویی به نیاز‌های روزمره بیماران و حفظ آمادگی نظام سلامت در رویارویی با شرایط بحرانی ایفا می‌کند.

در ادامه حتما بخوانید رکورد ۱۰ ساله اهدای خون شکسته شد

سالمندان نمی‌توانند خون اهدا کنند

مطالعات انجام‌شده نشان می‌دهد در صورت برخورداری از سلامت عمومی و بروز ندادن عوارض قابل‌توجه پس از اهدای خون، افراد سالمند نیز می‌توانند به‌عنوان اهداکننده خون پذیرفته شوند. با این حال، ارزیابی صلاحیت اهدای خون در این گروه سنی نیازمند توجه دقیق‌تر و در نظر گرفتن شرایط مرتبط با افزایش سن، سابقه جراحی‌های قبلی، بیماری‌های زمینه‌ای، دارو‌های مصرفی و اختلالاتی است که شیوع آنها با افزایش سن بیشتر می‌شود. همچنین، یافته‌های پژوهشی حاکی از آن است که واکنش‌های ناشی از اهدای خون در سالمندان واجد شرایط، معمولا خفیف، محدود و مشابه سایر اهداکنندگان است.

نکته: بر اساس ضوابط سازمان انتقال خون ایران، افرادی که تا سن شصت‌سالگی سابقه اهدای خون نداشته‌اند، پس از این سن امکان شروع اهدای خون را ندارند؛ در مقابل، اهداکنندگان مستمر و واجد شرایط می‌توانند با تأیید پزشک و رعایت معیار‌های سلامت، تا سن شصت‌وپنج‌سالگی به اهدای خون ادامه دهند.

چرا باید درباره اهدای خون بیشتر صحبت کنیم؟

واقعیت این است که کمبود خون تنها یک مسئله پزشکی نیست، بلکه موضوعی اجتماعی است که به میزان آگاهی، مشارکت و مسئولیت‌پذیری افراد جامعه وابسته است. هر واحد خون اهدایی می‌تواند به اجزای مختلفی مانند گلبول‌های قرمز، پلاسما و پلاکت‌ها تفکیک شود و در درمان چند بیمار مورد استفاده قرار گیرد؛ از همین رو اهدای خون یکی از ساده‌ترین، اما اثرگذارترین اقدامات انسان‌دوستانه به شمار می‌رود.

با این حال، بخش قابل توجهی از تردید‌ها و عدم مشارکت افراد، ناشی از باور‌های نادرست و تصورات قدیمی است، از جمله اینکه اهدای خون فرایندی بسیار دردناک است یا می‌تواند موجب ابتلا به بیماری‌های عفونی شود. در حالی که این تصورات پشتوانه علمی ندارند و با رعایت استاندارد‌های ایمنی در مراکز انتقال خون، اهدای خون کاملا ایمن و با حداقل ناراحتی انجام می‌شود.

در نهایت، ترویج فرهنگ اهدای خون با آگاهی آغاز می‌شود؛ آگاهی‌ای که ترس را کاهش می‌دهد و جای آن را به همدلی و احساس مسئولیت اجتماعی می‌دهد.