واکاوی لزوم استفاده از داده‌های اقلیمی در طراحی ساختمان‌های مشهد | قهر ساختمان‌سازی با اقلیم!

به گزارش شهرآرانیوز؛ گرمایش زمین رو به افزایش است و شهر‌ها ناگزیرند خود را با اقلیمی گرم‌تر سازگار کنند، اما سهم خود شهر در تشدید احساس گرما چقدر است و برای کاهش آن چه می‌توان کرد؟ این پرسشی است که در گزارش قبلی شهرآرا با موضوع «خنکای بهاری با شهرسازی اصولی» به آن پرداختیم و به این نتیجه رسیدیم که در بسیاری از نقاط دنیا هم‌زمان با تغییرات اقلیمی، طراحی شهر‌ها نیز درحال تغییر است؛ از استفاده از مصالح گرفته تا توسعه فضای سبز، توجه بیشتر به عایق‌کاری و مصرف انرژی ساختمان‌ها و...، اما حال سؤال اینجاست که هرکدام از دستگاه‌های متولی برای کاهش سهم شهر مشهد در تشدید گرما چه کرده‌اند؟

برای اطلاع از این موضوع به‌سراغ سازمان‌های مختلف در حوزه شهرداری، نظام‌مهندسی و انجمن انبوه‌سازان استان رفتیم و پاسخ سؤالمان را مطالبه کردیم.

نه دانش آسفالت رنگی را داریم نه هزینه‌اش را

نظر بهنام خیاط، مدیرکل نظارت بر نگهداری و تعمیرات شهرداری مشهد، بر این است که «هرچند تکنولوژی‌های نوین سوار بر قضیه آسفالت شده‌اند، در کشور هنوز نمونه موفقی برای تعویض رنگ آسفالت نداشته‌ایم.» باوجود اینکه به گفته او، کارخانه‌هایی مدعی داشتن موادی هستند که‌ می‌توانند در حین تولید آسفالت، تغییر رنگ آن را ممکن کنند، اما واقعیت این است که این مواد کیفیت قیر را تحت تأ ثیر قرار می‌دهند.

خیاط می‌افزاید: این اقدام سبب می‌شود محصول گران تری داشته باشیم، همچنین به دلیل اینکه یک ماده شیمیایی به قیر اضافه می‌شود، مقاومت آسفالت معمولی را نخواهد داشت، بنابراین درحال حاضر سنتی‌ترین روشی که در سطح کشور درحال انجام است، همان آسفالت مشکی یا طوسی رنگ است. درنتیجه اکنون در ایران، دانش تولید آسفالت رنگی و هزینه اش را نداریم. البته طبق گفته او، آسفالت رنگی در مشهد برای مسافتی کوتاه و البته روی یکی از مسیر‌های ویژه دوچرخه به کار رفته است تا آزمون وخطا انجام شود.

او اضافه می‌کند: بعد از دو یا سه ماه که این آسفالت را بررسی کردیم، ترک‌هایی روی آن مشاهده شد که این ترک‌ها روی آسفالت معمولی، شاید بعد پنج سال نمایان شود. راه میان بر و آسان تری را هم شهرداری در این زمینه به کار گرفته است و آن، پوشش رنگ معمولی روی آسفالت است.

او‌ می‌گوید: این کار را برای خیلی از خطوط دوچرخه انجام دادیم که رنگ آبی را روی پوشش آسفالت به کار گرفتیم؛ این رنگ، اجازه تابش مستقیم آفتاب به سطح آسفالت را‌ نمی‌دهد، اما به مرور زمان، رنگ از بین رفته و به رنگ همان آسفالت معمولی درآمده است، بنابراین این کار اصولی نیست.

خیاط می‌گوید: به محض اینکه آسفالت رنگی، استاندارد‌های لازم را کسب کند و در دستورالعمل‌های کشوری قرار بگیرد، بدون ریسک برای به کارگیری آن اقدام می‌کنیم. اکنون آسفالت برای شهرداری‌ها گران تمام می‌شود و با نوسان قیمت قیر و... ریسک استفاده از آسفالت غیرمعمول، بیشتر از قبل شده است.

هر یک مترمربع آسفالت بین ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار تومان برای ما هزینه دارد؛ هر تن آسفالت نیز با مراحل تأمین، پخش و حمل ونقل، ۵ میلیون تومان هزینه را در برمی گیرد. اخیرا با وجود گرانی ها، باید بگوییم که آسفالت خیابان، حکم فرش خانه شهروندان را دارد و باید مراقب آن باشیم.

استفاده از آسفالت رنگی، شدنی است، اما ....

اما هزینه آسفالت رنگی چقدر است؟ خیاط می‌گوید: چند سال پیش، محور وکیل آباد را آسفالت کردیم و روی آن رنگ خاصی زدیم و مبلغی که برای رنگ هزینه کردیم، به اندازه کل قیمت آسفالت آن محور، هزینه دربرداشت، با این حال استفاده از آسفالت رنگی، شدنی است، به شرطی که مطمئن شویم محوری، از پنجاه تا صد سال آینده نیازی به حفاری ندارد.

او ادامه می‌دهد: اکنون شهر‌های ما درحال گسترش و رینگ‌های قدیمی، نیازمند تعویض و جایگزینی هستند، بنابراین به نظر می‌رسد فعلا هزینه کرد بیش از این، به صرف و صلاح شهرداری‌ها نباشد. خیاط، تجربه سایر کشور‌ها در این زمینه را این طور بیان می‌کند: خیلی از کشور‌ها به جای استفاده از آسفالت به سمت استفاده از بتن و سنگ فرش می‌روند، اما تعمیر و نگهداری آسفالت، از همه این‌ها آسان‌تر است. در بعضی نقاط نیز از آسفالت پلیمر استفاده کردیم که ضخامت آن نسبت به آسفالت معمولی که ۱۰ سانت است، به دو سانت کاهش پیدا می‌کند و سبب می‌شود در کاهش جذب گرما نیز مؤثرتر باشد.

حفظ فضای سبز موجود و توسعه باغ بام

حامد فیض اللهی، مدیرکل بهبود محیط زیست شهری شهرداری مشهد، با بیان اینکه امروز دنیا به این نتیجه رسیده است که فضای سبز نقش مثبتی در بهبود جزایر گرمایی شهری دارد، اظهار می‌کند: ابتدا باید به قوانین بالادستی بپردازیم که یکی از آن‌ها قانون هوای پاک است و ابلاغ و وظایفی برای دستگاه‌ها نیز مشخص شده است.

به گفته وی، با این حال تا زمانی که سایر دستگاه‌ها وظایف خود را در این زمینه انجام ندهند، شهرداری به تنهایی نمی‌تواند کاری از پیش ببرد؛ به طور نمونه وزارت راه وشهرسازی باید به خصوص در مرکز کلان شهرها، زمین دراختیار شهرداری‌ها قرار بدهد تا بتوانند آن را به فضای سبز تبدیل کنند.

«منطقه یک، ۸، ثامن، ۱۱ و قسمت‌هایی از منطقه ۲ و ۷ جزو مناطقی هستند که فضای سبز کمی دارند و زمین نداریم، بنابراین باید در این نقاط به سمت ایجاد باغ بام برویم.» فیض اللهی این جملات را‌ می‌گوید و ادامه می‌دهد: باید بپذیریم در نقاطی که فضای سبز کمی داریم و دمای هوا نیز بالاتر است، به سمت ایجاد باغ بام برویم. با وجود اینکه در این مناطق به این سمت رفته‌ایم، بازهم باید در حوزه نظام مهندسی، الزامات سختگیرانه‌ای در این حوزه باشد.

سرانه واقعی فضای سبز مشهد؛ کمتر از ۸ مترمربع

او سرانه فضای سبز مشهد را حدود نوزده مترمربع اعلام می‌کند، اما این عدد را واقعی نمی‌داند؛ به دلیل اینکه طبق گفته فیض اللهی، باید سرانه داخل کلان شهر‌ها حدود پانزده مترمربع باشد، اما اکنون در مشهد با احتساب کمربند سبز، نوزده مترمربع است. در سرانه فضای سبز داخل شهر هنوز به هشت مترمربع هم نرسیده‌ایم و عقب هستیم.

یکی دیگر از ضوابط شهرسازی و طرح تفصیلی که مدیرکل بهبود محیط زیست شهری شهرداری مشهد به آن اشاره می‌کند، این است که تمام افرادی که برای ساخت ساختمان اقدام می‌کنند، باید ۵۰ درصد فضای باز یا معادل ۲۰ درصد از کل عرصه شان را به ایجاد فضای سبز اختصاص بدهند.

پاسخ فیض اللهی به اینکه سازندگان چقدر این موضوع را رعایت می‌کنند، این است که: باید برای رعایت این الزامات به صورت سختگیرانه برخورد شود. موضوعی که اکنون ما را آزار می‌دهد، این است که به دلیل ساخت وساز‌های زیادی که در معابر فرعی انجام می‌شود، درحال از دست دادن حجم زیادی درخت کهن‌سال هستیم.

۹ میلیون کسری آب برای آبیاری فضای سبز

کمبود آب مسئله دیگری است که نه تنها حفظ فضای سبز موجود بلکه توسعه آن را نیز ممکن است با چالش روبه رو کند. طبق گفته او، به «۲۹ میلیون مترمکعب» برای آبیاری فضای سبز شهرمان نیاز است. اما درنهایت و به سختی ۲۰ میلیون مترمکعب آب تأمین می‌شود و ۹ میلیون دیگر همچنان در کفه ترازوی کسری هاست. اکنون از عملکرد خود در حوزه فضای سبز راضی نیستیم و اگر مشکلی در تأمین آب نداشته باشیم، به توسعه بیشتری خواهیم رسید.

در ادامه حتما بخوانید اثر طراحی شهری در کاهش اثرات گرمایش زمین | خنکای بهاری با شهرسازی اصولی

ارتقای بهره وری ساختمان؛ ضرورتی اقتصادی و زیست محیطی

راحله منظمی، عضو هیئت مدیره معماری سازمان نظام مهندسی ساختمان خراسان رضوی، مدیریت انرژی در ساختمان‌ها را یکی از ارکان اصلی حکمرانی هوشمندانه منابع و توسعه پایدار می‌داند و درباره ضرورت رعایت این موضوع در کشورمان، می‌گوید: سهم بالای ساختمان‌ها در مصرف انرژی در کشورمان، سبب می‌شود ارتقای بهره وری در این حوزه به ضرورتی فنی، اقتصادی، زیست محیطی و راهبردی تبدیل شود. همچنین مصرف بی رویه انرژی در بخش‌های مختلف، درکنار محدودیت ظرفیت تولید، به ناممکن بودن تأمین انرژی موردنیاز برخی مصرف کنندگان به خصوص صنایع عمده، منجر شده است.

او با اشاره به اینکه مبحث نوزدهم مقررات ملی ساختمان، یکی از اسناد مهم صرفه جویی در مصرف انرژی و مدیریت انرژی در ساختمان‌ها محسوب می‌شود، می‌افزاید: این مبحث یکی از ابزار‌های اصلی برای سازگاری انطباق ساختمان‌ها با افزایش دماست.

منظمی در پاسخ به این پرسش که نظام مهندسی چه اقدام مشخصی برای ارتقای طراحی ساختمان‌ها متناسب با تغییرات اقلیمی انجام داده است، می‌گوید: سازمان نظام مهندسی، مرجع وضع مقررات ملی نیست، اما در حوزه آموزش، ترویج، کنترل مقررات، ارتقای کیفیت طراحی، اجرای ساختمان و فرهنگ سازی می‌تواند نقش مؤثری داشته باشد.

او معتقد است که با اجرای ویرایش جدید مبحث نوزدهم، موضوع مدیریت انرژی اهمیت بیشتری در فرایند طراحی پیدا کرده است. نظام مهندسی ساختمان، جلساتی با شرکت توزیع نیروی برق مشهد درباره تولید برق خورشیدی در ساختما ن‌ها برگزار کرده که در آن بر موضوع طراحی و نصب پنل‌های خورشیدی و ذخیره ساز انرژی، تأکید شده است و این اقدام را‌ می‌توان با تاب آوری ساختمان دربرابر افزایش دما و افزایش اوج مصرف برق، مرتبط دانست.

سازگاری واقعی؛ نیازمند رویکردی گسترده

با وجود همه این موضوعات و آموزش ها، منظمی سازگاری واقعی با تغییرات اقلیمی را نیازمند رویکردی گسترده‌تر می‌داند و اظهار می‌کند: ساختمان‌های آینده مشهد نباید فقط برای شرایط اقلیمی امروز طراحی شود، بلکه باید توانایی عملکرد در شرایط گرم‌تر آینده را نیز داشته باشد.

از مهم‌ترین خلأ‌های موجود، نیز می‌توان به نبود الزام عمومی برای استفاده از سناریو‌های اقلیمی آینده در طراحی، نبود چارچوب جامع برای مقابله با موج‌های گرمایی شدید، توجه محدود به جزیره حرارتی، نبود ضوابط جامع برای بام‌های خنک و سایه اندازی اقلیمی و ارتباط ناکافی میان طراحی ساختمان و مدیریت منابع آب اشاره کرد.

منظمی در این زمینه با ارائه پیشنهاد تدوین یک چارچوب بومی سازگاری ساختمان با تغییر اقلیم، بیان می‌کند: سازمان نظام مهندسی با همکاری وزارت راه وشهرسازی، شهرداری مشهد، شرکت توزیع نیروی برق، شرکت آب وفاضلاب، سازمان هواشناسی و دانشگاه‌های مشهد می‌تواند برای تدوین آن اقدام کند. این چارچوب می‌تواند شامل داده‌های اقلیمی آینده، شاخص‌های عملکرد انرژی، معیار‌های آسایش حرارتی، الزامات سایه اندازی، طراحی پوسته، انرژی خورشیدی، ذخیره سازها، مدیریت آب و معیار‌های تاب آوری دربرابر موج گرما باشد.

نبود الزام مشخص برای استفاده از داده‌های اقلیمی در ساختمان

او با اشاره به اینکه ضوابط مقررات ملی ساختمان، مبنای طراحی و کنترل ساختمان هستند و در آن‌ها توجه به شرایط اقلیمی پیش بینی شده است، اظهار می‌کند: با این حال، این رویکرد بیشتر بر شرایط اقلیمی و داده‌های طراحی موجود، استوار است و هنوز الزام مشخص و جامعی برای استفاده از مبحث تغییر اقلیم و داده‌های اقلیمی آینده در طراحی ساختمان وجود ندارد.

درواقع بین طراحی اقلیمی ساختمان و طراحی تاب آور دربرابر اقلیم آینده، فاصله وجود دارد که بهتر است در بازنگری‌های آینده ضوابط همچنین در دستورالعمل‌های بومی، به موضوع تاب آوری اقلیمی ساختمان‌ها جدی‌تر توجه شود. اما به صورت مصداقی، چه اقداماتی در ساختمان‌ها برای سازگاری بیشتر با گرمای هوا انجام می‌شود. او در پاسخ می‌گوید: عایق کاری دیوار و سقف، یک الزام است، ضمن اینکه برای ساختمان‌های جدید، مقاومت حرارتی پوسته خارجی باید مطابق الزامات مبحث ۱۹ تأمین شود که این موضوع برای مقابله با گرما، بسیار مهم است. 

منظمی با اشاره به اینکه بخشی از راهکار‌های سازگاری اقلیمی، مربوط به مرحله طراحی است و اگر از ابتدا موردتوجه قرار گیرد، الزاما هزینه زیادی ایجاد نمی‌کند، می‌گوید: ایجاد سایه انداز، طراحی صحیح پوسته و انتخاب مناسب مصالح، جزو تصمیم‌هایی هستند که اگر از ابتدا در طراحی معماری لحاظ شوند، می‌توانند بدون افزایش قابل توجه هزینه ساخت، عملکرد حرارتی ساختمان را بهبود دهند. استفاده از تجهیزات سرمایشی و گرمایشی با راندمان بالا و کنترل هوشمند آن، عایق کاری مناسب دیوار‌ها و سقف و بام اگرچه هزینه ساخت را افزایش می‌دهد، درمقابل، مصرف انرژی و هزینه بهره بردار را کاهش می‌دهد. 

آیا ساختمان‌ها طوری ساخته می‌شوند که ساکنان آن بتوانند از ظرفیت طبیعی تهویه هوا نیز استفاده کنند؟ عضو هیئت مدیره معماری سازمان نظام مهندسی ساختمان خراسان رضوی در پاسخ می‌گوید: بسته به نوع فضا و کاربری ساختمان، تأمین تهویه می‌تواند از طریق طبیعی یا مکانیکی و مطابق ضوابط مربوط انجام شود. 

اما در مشهد نمی‌توان استفاده از تهویه طبیعی را به صورت مطلق و در تمام ساعات و فصول توصیه کرد و باید عوامل مختلفی به طور هم زمان موردتوجه قرار گیرند. رویکرد مناسب برای ساختمان‌های مشهد، استفاده هوشمندانه و زمان بندی شده از تهویه طبیعی در شرایط مساعد و استفاده از سیستم‌های مکانیکی در زمان‌هایی است که شرایط محیطی برای تهویه طبیعی، مناسب نیست. 

او با بیان اینکه در سال‌های اخیر، آموزش مهندسان در زمینه مدیریت انرژی و اجرای مبحث ۱۹ توسعه پیدا کرده است، بیان می‌کند: با این حال، در بررسی منابع موجود، دستورالعمل یا دوره آموزشی مستقلی که به طور مشخص طراحی ساختمان را براساس روند افزایش دمای ناشی از تغییر اقلیم آینده مشهد الزام کند یا آموزش دهد، مشاهده نشده است.

در ادامه حتما ببینید ویدئو| شاهکار شهرسازی چین

رابطه دوطرفه افزایش گرمایش و ساخت وساز

آروین زرگرباشی، دبیر انجمن انبوه سازان خراسان رضوی، رابطه گرمایش جهانی و ساخت وساز را دوطرفه می‌داند و‌ می‌گوید: ساخت وساز از یک سو، موجب افزایش گرمایش جهانی می‌شود؛ زیرا در ساخت وساز، سیمان، مصرف انرژی و... را داریم و از طرف دیگر، افزایش گرمایش جهانی و تغییرات اقلیمی بر ساخت وساز اثرگذار است؛ این موضوع، موجب افزایش نیاز به مصرف سرمایش در ساختمان‌ها می‌شود و به دلیل احتمال وقوع سیلاب، باید ساختمان‌ها را نیز مقاوم‌تر بسازیم.

او اظهار می‌کند: مبحث ۱۹ یکی از مقرراتی است که با صرفه جویی در مصرف انرژی رابطه دارد و مدتی است این موضوع برای ساختمان‌ها الزام شده است. طبق برآوردی که داشته‌ایم، اجرای این مقررات، حدود یک تا ۲ درصد افزایش هزینه ساخت ساختمان‌ها را به دنبال دارد، با این حال معتقدیم اگر این اقدام اصولی اجرا شود و مهندسان نیز بر اجرای کامل مبحث ۱۹ نظارت کنند، می‌تواند برگشت سرمایه را از مسیر‌های دیگر برای کشور به صورت چندبرابر جبران کند. 

زرگرباشی ادامه می‌دهد: تا قبل از اینکه اجرای این مبحث به صورت الزام درآورده شود، سازندگان کمتر آن را رعایت می‌کردند. در سال‌های گذشته، برای دیوارها، بلوکه‌های عایق استفاده می‌شد یا عایق‌ها در کف و پشت بام رعایت می‌شد، اما اکنون مواردی الزاماتی اضافه شده است که ساختمان را از نظر صرفه جویی انرژی به رده خوبی می‌رساند. «پوسته‌های ساختمان و عایق‌های صوتی و حرارتی» جزو موضوعاتی است که رعایت آن در ساختمان‌ها مهم است. 

این را زرگرباشی می‌گوید و ادامه می‌دهد: همچنین ما می‌توانیم مانند خیلی از نقاط دیگر دنیا، به جای تخریب، بازسازی ساختمان‌ها را در دستورکار قرار دهیم تا به راحتی از عمر مفید ساختمان‌ها استفاده کنیم. باید در ساختمان‌ها فضای سبز و چرخه بازگردانی آب را نیز لحاظ کنیم.

دبیر انجمن انبوه سازان خراسان رضوی اضافه می‌کند: سازندگان موظف هستند برای تحویل ساختمان به خریدار، دفترچه اطلاعات فنی آن را تحویل دهند که این امر موجب می‌شود مردم نیز به مرور آگاهی لازم درباره عایق‌های حرارتی، صوتی و... را پیدا کنند. درنتیجه به این آگاهی می‌رسند که ساختمان براساس استاندارد‌های لازم ساخته شده و طبیعی است که در آینده با صرفه جویی مصرف انرژی، کاهش هزینه‌ها برای فرد هم محسوس خواهد بود.

راهکار مقابله با گرمایش آینده در تصمیم‌های امروز

به نظر می‌رسد راهکار برای کاهش اثر گرما بر شهر کم نیست، بلکه مسئله، نبود امکان یا اراده اجرای آن هاست. تغییر مصالح ساختمان‌ها و معابر، توسعه باغ بام و طراحی مناسب شهری، بخشی از راهکار‌هایی است که متولیان امر در این گزارش به آن اشاره کردند؛ با این حال هرکدام از این راهکار‌ها با مانعی مواجه است. اما با این اوصاف، می‌توان به این نتیجه رسید که سازگاری با گرمای بیشتر در آینده به معنای ساختن شهری کاملا متفاوت نیست و بخشی از راهکار‌ها در تصمیم گیری‌های همین امروز متولیان نهفته است.