کریم پور - موسوی زاده - یکی از موضوعات مهم در تقویت بخش کشاورزی، انتخاب نوع محصول برای کشت کشاورزان است تا در نتیجه آن از تولید بدون پشتوانه یک محصول در یک سال زراعی جلوگیری شود و کشاورزان به واسطه نبود خریدار دچار خسارت نشوند. در سال های اخیر به سبب تورم شدید و تنگناهای معیشتی ملاک اصلی کشاورزان برای انتخاب کشت، درآمد حاصل از فروش بوده است و سایر مباحث مانند؛ منابع آب و آسیب پذیری در برابر آفات و نیاز بازار نقش کمتری دارند. نبود رویکرد مدون و کشت بی برنامه بدون الگوی مشخص و متناسب با نیاز بازار سبب شده است تا در سال های اخیر به سبب نبود بازار خرید و فروش مناسب، هزاران تن محصول کشاورزی به هدر برود؛ رخدادی که هرچند سال یک بار در یکی از محصولات کشاورزی شاهد آن هستیم. همه این مباحث سبب شده است تا دولت الگوی کشت را به طور جدی دنبال کند که در صورت تحقق آن جانمایی صحیح تولید براساس ظرفیت طبیعی، اصول اقتصادی و سیاست راهبردی کشور حاصل می شود .در راستای اجرایی کردن این موضوع، سند الگوی کشت محصولات کشاورزی برای سال زراعی 1402- 1401 در اواخر ماه مهر ابلاغ شد.
آرزویی که اجرا شد
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی در گفت وگو با شهرآرا با اشاره به ابلاغ سند الگوی کشت از سوی دولت و نقشی که استان در این زمینه می تواند ایفا کند، می گوید: سند الگوی کشت آرزویی بود که طی چندین دهه از سال 1350 خواهان تحقق آن بودیم. البته این سند در اجرا مشکلاتی داشت. برای اینکه امروز 98 درصد بخش کشاورزی کشور در اختیار بخش خصوصی است، اجرای الگوی کشت نمی تواند به صورت دستوری دنبال شود. از همین رو لازم است حمایت ها و جذابیت ها برای اجرای این الگو ایجاد شود. امروز در برخی کشورها برای اجرای الگوی کشت مشوق هایی نظیر یارانه در نظر گرفته می شود. همچنین برای اینکه کشاورز محصولی را بیش از حد مورد انتظار کشت نکند، یارانه عدم کشت دریافت می کند.
وی اضافه کرد: بر این اساس نخستین انگیزه برای اجرای الگوی کشت قیمت است. خوشبختانه در دو سال گذشته با تشکیل شورای سیاست گذاری قیمت گذاری محصولات کشاورزی در وزارت جهاد کشاورزی، قیمت گندم تقریبا متناسب با نرخ های جهانی تعیین شده و همین موضوع انگیزه کافی را در کشاورزان ایجاد کرده است. اکنون قیمت خرید تضمینی هر کیلو گندم 11 هزار و 500 تومان به علاوه یک جایزه 1500 تومانی است. این موضوع موجب شکل گیری استقبال خوبی از سوی کشاورزان برای تأمین نهاده های تولید گندم نیز شده است.
ساربان، با بیان اینکه ابزار تشویقی دیگری که به توسعه الگوی کشت نزد کشاورزان دامن می زند، تولید نهاده ها و بذر است، بیان می کند: بذرها 55 درصد در افزایش عملکرد یک محصول مؤثر هستند. همچنین توزیع کود شیمیایی و سموم نیز موضوعی است که می تواند به اجرای بهتر الگوی کشت کمک شایانی کند. خوشبختانه امسال بذر کافی تأمین و یارانه ای نیز برای آن در نظر گرفته شده که این موضوع استقبال کشاورزان را در پی داشته است. از دیگر سو کودهای فسفاته و پتاسه هم از مسیر واردات برای کشت محصولات گندم، جو، کلزا و چغندر قند پاییزی تأمین شده است. معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی اضافه می کند: به طور کلی سهمیه کود استان 176 هزار تن است که اکنون 32 هزار تن کود فسفاته و 14 هزار تن کود پتاسه از آن در فرایند تأمین قرار دارد.
کشاورزی قراردادی
وی ابزار دیگری که به توسعه الگوی کشت کمک می کند را تعرفه های آب و برق بیان می کند و می گوید: در این زمینه لازم است وزارت نیرو با وزارت جهاد کشاورزی همکاری لازم را داشته باشد. باید توجه داشت که به طور کلی اجرای پروژه الگوی کشت یک پروژه فراوزارتخانه ای و فراقوه ای است و همه باید پای کار اجرای آن باشند. ساربان بیان می کند: در کنار این ابزارها، کشاورزی قراردادی نیز ابزار دیگری است که می تواند به توسعه الگوی کشت کمک کند. از سال پیش کشاورزی قراردادی برای محصول گندم با نظر سازمان تعاون روستایی در استان ما کلید خورد و این شیوه در 6 هزار و 200 هکتار از اراضی کشاورزی خراسان رضوی پیاده سازی شد.
وی با اشاره به اینکه امسال هم موضوع کشت قراردادی به استان ابلاغ شده است، درباره تمهید انگیزه ها و مشوق هایی که کشاورزان را به سمت استفاده از کشت قراردادی سوق دهد، بیان می کند: کشاورزانی که علاقه مند به این موضوع هستند، می توانند وارد قرارداد شوند. در این نوع از کشت بانک کشاورزی برای بیمه، شرکت خدمات حمایتی سازمان جهاد کشاورزی استان برای تأمین نهاده ها و همچنین اداره کل غله استان از کشاورزان حمایت می کنند. 50 درصد از وجه کود پایه مورد نیاز هم از کشاورز اخذ نمی شود. از طرف دیگر کشاورز نیازی ندارد وجه بیمه محصولات خویش را پرداخت کند و این موضوع به پس از فروش محصول موکول خواهد شد.
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی ادامه می دهد: امسال نیز کشت قراردادی به استان ابلاغ شد. شاید اجرای آن کمی دیر شده باشد ولی به نظر می رسد با توجه به مشوق های مربوط به تأمین کودها و شرایط بیمه محصولات کشاورزی رغبت لازم برای کشاورزان ایجاد شده است. ساربان می افزاید: در کشور ما 5میلیون تن سبزی صیفی تولید و به کشورهای همسایه صادر می شود. به دلیل آب بر بودن، قیمت این محصول در مرحله صادرات رشد و از همین جهت انگیزه زیادی برای کشاورز ایجاد می کند. برای اجرای الگوی کشت باید وضعیت صادرات این محصولات را تعیین کرد تا صرفه مورد نظر برای کشاورز ادامه پیدا کند. همچنین باید تعرفه هایی برای واردات لحاظ شود تا کشاورز آسیب نبیند.
وضعیت خراسان رضوی
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی درباره وضعیت استان در اجرای الگوی کشت می گوید: سطوحی از این موضوع به استان ابلاغ شده است. بر اساس الگوی کشت ابلاغی بخش کوچکی از تولید گندم در استان ما کاهش پیدا خواهد کرد. همچنین محصول جو افزایش سطح کشت خواهد داشت. به طور دقیق تر برای کشت گندم آبی عدد 127 هزار و 685 هکتار و برای گندم دیم 120 هزار و 602 هکتار به خراسان رضوی ابلاغ شده است. البته سطح کشت گندم در استان در نهایت باید به 115 هزار هکتار برسد.
وی ادامه داد: به میزان کشت جوی استان باید 10 هزار هکتار افزوده شود. اما شدیدترین تغییرات مربوط به تولیدات سبزی صیفی است که از حدود 30 هزار هکتار محصولات جالیزی کنونی استان 10 هزار هکتار از خربزه و 4هزار هکتار از هندوانه باید کاسته شود. از طرف دیگر استان باید به سمت تولید علوفه ها حرکت کند و از این رو رشد محسوسی در تولید این محصول خواهیم داشت. همچنین از میزان تولید چغندر قند 3 هزار هکتار کاسته می شود و 500 هکتار به حجم کشت پنبه استان باید افزوده شود. در زمینه تولید دانه های روغنی نیز میزان کشت کنجد استان قرار است افزایش یابد و میزان تولید کلزا هم باید به 12 هزار و 500 هکتار برسد. اکنون فقط در 3هزارو600 هکتار از اراضی کشاورزی استان کلزا کشت می شود. ساربان ادامه می دهد: سال آینده الگوی کشت برای محصولات باغی استان نیز تعیین خواهد شد. وی تأکید کرد: البته لازم است کمک شود بخش پرورش دام استان آسیبی نبیند. گرچه طی دو سال گذشته این بخش آسیب زیادی دیده است. در واقع طی سال های 1399 و 1400 یک میلیون تن غله کمتر تولید و هم زمان با این موضوع از میزان تولید کاه نیز کاسته شد. در کنار این ها تحریم ها نیز شدت یافت. بر اثر این ماجرا منابع ارزی لازم تأمین نشد و دامدار به شدت آسیب دید و جمعیت دام سبک که به کشاورزی وابسته است، کاهش پیدا کرد.
اجرای دقیق الگوی کشت
عضو هیئت علمی گروه تولیدات گیاهی دانشگاه تربت حیدریه هم در گفت و گو با شهرآرا با بیان اینکه الگوی کشت در بسیاری از کشورها به منظور استفاده بهینه از منابع آبی و نهاده های کشاورزی در حال اجراست، می گوید: علاوه بر ابلاغ الگوی کشت، نحو صحیح اجرا بسیار مهم است. اگر در اجرا همه جوانب در نظر گرفته نشود، ابلاغ صرف نمی تواند آن گونه که انتظار می رود، کمکی به بخش کشاورزی بکند.
دکترحسن فیضی می افزاید: به عنوان نمونه بحث تورمی یکی از مسائلی است که باید در اجرای الگوی کشت مورد توجه قرار بگیرد.در واقع زمانی که قیمت نهاده های دامی و هزینه های تولید مانند هزینه های خرید کود، علف کش ها و آفت کش ها به دلیل تورم مدام افزایش پیدا کند، این مسئله سبب می شود تا کشاورز به سمت محصولاتی برود که بتواند هزینه های او را تأمین کند. براین اساس در زمانی که قرار است الگوی کشت اجرا شود،در سطح کلان هم باید مسئله کنترل هزینه های کشاورزان مورد توجه قرار بگیرد. وی با بیان اینکه برای الگوی کشت موفق بادی عوامل اقلیمی هر منطقه در نظر گرفته شود، می گوید: الگوی کشت باید براساس مزیت های نسبی هر منطقه تعیین شود اما اکنون نبود این مسئله سبب شده است تا یک سال به عنوان نمونه، تولید سیب زمینی یا گوجه افزایش زیادی داشته باشد و در یک سال با کمبود تولید روبه رو شویم یا هندوانه در مناطقی که دارای مشکل آبی هستند، کشت شود. وی با بیان اینکه سازمان نظام مهندسی بر روند ساخت و سازها نظارت می کند، می گوید: در کشاورزی نیز با توجه به نیروهای متخصصی که در این حوزه داریم باید به این سمت حرکت کنیم. در واقع باید از طریق ورود دانش علمی به حوزه بهره برداری سعی کنیم تا عملکرد را در هر هکتار افزایش دهیم. این مسئله می تواند در اجرای موفق الگوی کشت کمک زیادی بکند. وی تاکید می کند: اجرای موفق الگوی کشت می تواند سبب صرفه جویی در مصرف آب شود.