ملیحه جهانبخش
روزنامه نگار
یکی از معضلات جدی در کلانشهر مشهد، حاشیهنشینی، چالشها و مشکلات ناشی از آن است، موضوعی که نیازمند همافزایی همه ظرفیتها و پتانسیلهای موجود در زمینههای علمی و مدیریتی است. اگر چه در نگاه کلان، این مسئله نیازمند بازنگری جدی در مسئله توسعه شهرها و برنامهریزی کشوری است و مدیریت شهری نیز در این زمینه وظایف جدی برعهده دارد، اما بهرهمندی از ظرفیت نخبگانی و پژوهشهای دانشگاهیان نیز میتواند در این زمینه راهگشا باشد. در همین راستا مراسم رونمایی از پوستر نخستین کنفرانس ملی چالشهای حاشیهنشینی و فرصتهای بازآفرینی، با حضور جمعی از مدیران شهری و دانشگاهی برگزار شد.
چالشهای حاشیهنشینی برای مدیریت شهری
رئیس شورای اسلامی شهر مشهد در این نشست گفت: شاید یکی از مهمترین و اساسیترین موضوعات، مسئله حاشیهنشینی است. یکسوم وسعت شهر مشهد گرفتار این پدیده است. مسئلهای که بهواسطه ضعف در حوزههای معیشتی و اقتصادی در کشور درحالتوسعه است و مردم از نقاط کانونی شهرهای بزرگ، برای اینکه در سبد خانوار هزینه مسکن را پایین بیاورند، مجبورند به حاشیهنشینی رو بیاورند. مهدی ناصحی با بیان اینکه راهحل این مسئله فقط متوجه مدیریت شهری نیست، گفت: باید توان مردم در موضوعات اقتصادی ارتقا یابد، ولی چالشهای این موضوع در همه مسائل نظیر اجتماعی، فرهنگی، اقتصاد شهری، حملونقل، ایمنی شهری، پدافند غیرعامل و... متوجه مدیریت شهری است. وی با اشاره به ایجاد کمیسیون حاشیه شهر در این دوره از شورای شهر اظهار کرد: بیش از 40درصد بودجه شهر به این مهم اختصاص داده شد تا نبود تعادلی که در ابعاد مختلف در زمینه رشد حاشیه شهر به چشم میخورد، برطرف شود.
ظرفیت پروژههای شهری، تجربه کارگاهی عینی
رئیس شورای اسلامی شهر مشهد، ارائه پانصد خدمت شهرداری به شهروندان را نشاندهنده ظرفیتی مناسب برای تجربه کارگاهی دانشگاهیان دانست و گفت: دانشجویان و اساتید میتوانند از این ظرفیت استفاده کنند و خدمات مدیریت شهری نه فقط در موضوع حاشیه شهر، بلکه در دیگر مسائلی نظیر خدمات شهری، حملونقل عمومی، شهرسازی و... به عنوان کارگاهی عینی و رایگان در خدمت دانشگاه باشد. به عنوان مثال در موضوع نهضت آسفالت از نزدیک مشاهده شود که چه حجمی از اقدامات گسترده در این زمینه انجام میشود یا در حوزه حملونقل و قطار شهری هماکنون زیرِ زمین، 4هزار نیرو مشغول به کار هستند تا فاز یک خط3 را به سرانجام برسانند. ناصحی افزود: مهمترین مصرفکننده پژوهشهای دانشگاهی نیز مدیریت شهری است، به همین خاطر همکاران در مدیریت شهری مکلف به مشارکت در این موضوع هستند. به همین منظور بانک پایاننامههای تولیدشده میتواند برای بهرهمندی در اختیار سازمان بازآفرینی قرار بگیرند و از صاحبان آثار دعوت شود تا ابعاد این پژوهشها از نگاه اجرایی بررسی شود.
وی تصریح کرد: در محلات بازآفرینی مسائل زیادی وجود دارد و کیفیت درخواستهای مردم تغییر کرده است اما تا نقطه آرمانی فاصله داریم. امیدواریم این کنفرانس تأثیر مثبت خود را بگذارد و ما هم در مدیریت شهری از این موضوع حمایت میکنیم. سال آینده نیز کنفرانس مدیریت شهری در مهرماه برگزار خواهد شد و از همه متخصصان در این زمینه برای شرکت در این کنفرانس دعوت میکنیم.
تحولآفرینی در دانشگاه آزاد اسلامی
رئیس دانشگاه آزاد اسلامی خراسان رضوی هم با اشاره به تحول دانشگاه آزاد اسلامی نسبت به گذشته گفت: تغییرات بنیادی یا تحولآفرینی را دانشگاه آزاد اسلامی شروع کرده است. نگاه ما این است که دانشگاه با نیت حل مسئله و بروز و ظهور در فضای اجتماعی باید فعالیت کند، ازاینرو انتظار این است که دانشگاه بتواند در بستر جامعه، برخی از مشکلات را برطرف کند.
محسن مرادی افزود: دانشگاه آزاد اسلامی مشهد در شرق کشور شرایط بسیار ویژهای دارد. بودجه دانشگاه 2.4همت است که نسبت به سال 1400 چهاربرابر شده است. در مقایسه با دیگر دانشگاهها شرایط بسیار خوبی را به لحاظ بودجهای و جمعیت دانشجویی داریم. در استان حدود 84هزار دانشجو در هفده واحد دانشگاهی مشغول فعالیت هستند.
تعریف برنامههای علمی برای حل معضلات
وی با اشاره به مجموعه برنامههای علمی تعریف شده در دانشگاه آزاد اسلامی بیان کرد: بیش از 55برنامه علمی در دانشگاه آزاد اسلامی با نگاه و رویکرد حل مسئله و معضلات کشور طراحی و هر استان متولی تعدادی از برنامه علمی شد. خراسان رضوی اکنون سه برنامه علمی را مدیریت میکند. رئیس دانشگاه آزاد اسلامی خراسان رضوی تصریح کرد: بیش از 120هزار پایاننامه با این نگاه پایش میشود و دانشجویان نیز در انتخاب موضوعات مشوقهایی دارند. اینکه اگر به یکی از معضلات کشور بپردازند 25درصد از شهریه را پرداخت نمیکنند. همچنین استاد راهنما در این موضوعات حقالزحمه بیشتری دریافت خواهد کرد.
همافزایی دانشگاه آزاد اسلامی و مدیریت شهری
مرادی با بیان اینکه مجموعه مدیران دانشگاه آزاد اسلامی با نگاه تحولآفرین و حضور در متن جامعه افق جدیدی را برای دانشگاه تعریف کردهاند، گفت: در بین مجموعههایی که در کنار دانشگاه میتوانند برای حضور دانشگاه در بستر جامعه کمککننده باشند، شهرداری و شورای اسلامی شهر است. باعث افتخار ماست که امروز این مجموعه بزرگ در کنار فعالیتهای علمی دانشگاه حضور دارد و جا دارد از شهردار، شهرداری و شورای اسلامی شهر مشهد قدردانی کنیم.
وی افزود: این کنفرانس با نگاه تبیین و شناسایی فرصتهای حاشیهنشینی در مشهد برنامهریزی شده است و متولی این برنامه نیز دانشگاه آزاد اسلامی است که شبکه عظیم دانشگاهی به مدد امام رضا(ع) برای حل مشکل حاشیهنشینی در این زمینه قدم برداشتهاند.
نگاه ویژه شورای ششم به معضل حاشیهنشینی
رئیس کمیسیون ویژه ساماندهی حاشیه شهر شورای اسلامی شهر مشهد نیز در این نشست بیان کرد: بحث حاشیهنشینی به معنای واقعی کلمه، پدیدهای اجتماعی است که از توسعه کلانشهرها به وجود میآید و شورای ششم نسبت به این موضوع نگاه ویژهای دارد. سیدحسین علویمقدم با اشاره به بودجه اندک حاشیه شهر در روزهای ابتدای شورای ششم، گفت: 15درصد بودجه شهری به مناطق کمبرخوردار اختصاص داده شده بود که در شورای ششم اولین مصوبه ما با نگاه ویژه و دغدغهمند به حاشیه شهر بود.
وی با اشاره به وظیفه دولت و مدیریت شهری در خصوص ساماندهی حاشیهنشینی، بیان کرد: وظیفه دولت این است که مهاجرت معکوس را در رأس کار خود قرار دهد. مشکل اصلی حاشیهنشینی و حلقه مفقودهای که در این زمینه وجود دارد، نبود مدیریت یکپارچه شهری است. هر زمان این حلقه مفقوده یافت شود گام مؤثری در حوزه رفع معضلات حاشیهنشینی برداشته خواهد شد.
بار اصلی مشکل حاشیهنشینی بر دوش مدیریت شهری
علویمقدم تصریح کرد: 29دستگاه متولی حاشیه شهر هستند اما امروز بار اصلی بر دوش شورای شهر و شهرداری است. نگاه ما این است که بودجه حاشیه شهر باید به 45درصد افزایش یابد. امسال نزدیک به 40درصد بودجه عمرانی مشهد به مناطق کمبرخوردار اختصاص پیدا کرده که در ادوار شورای شهر بیسابقه است.
وی با اشاره به سه رویکرد شورای ششم بیان کرد: اولین رویکرد، در حوزه مردمیسازی بود که برای حل چالشهای حاشیهنشینی مشارکت مردم را در تصمیمسازیهای مدیریت شهری دخیل کردیم. مصداق این موضوع پروژههای زودبازده بود که شهرسازی مشارکتی است. امروز شورای ششم پرچمدار دخیلکردن مردم در تصمیمسازی شهری است.
وی افزود: رویکرد دوم اعتمادسازی است که ریل بودجه را بهسمت مناطق کمبرخوردار عوض کردیم و سومین رویکرد نیز امیدآفرینی بود. امیدواریم با تعامل بیندستگاهی بتوانیم در کنار هم چالشهای حوزه حاشیهنشینی را حل کنیم.
همافزایی با دانشگاه و رسیدن به برنامه عملیاتی
مدیرعامل سازمان بازآفرینی فضاهای شهری شهرداری مشهد نیز در این مراسم بیان کرد: در این کنفرانس برای نخستینبار با واحد پایش دانشگاه آزاد اسلامی همکاری داریم و تلاش ما بر این است که در بحث بازآفرینی به مرحله اجرایی برسیم و با توجه به عنوانهای همایش در موضوعات اقتصادی، اجتماعی، بهداشتی، سرانههای خدماتی و… از مجموعه خروجی این کنفرانس به برنامه عملیاتی لازم در موضوعات بازآفرینی برسیم.
محمود عبداله زاده افزود: همراهی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خراسان رضوی به ما کمک میکند که از ظرفیت علمی دانشجویان دکتری و فوقلیسانس در موضوعات استفاده کنیم.
وی تصریح کرد: عناوین مرتبطی با موضوعات بازآفرینی با کمک واحد پایش دانشگاه آزاد اسلامی در سایت دانشگاه درج شده است که میتوانیم با استفاده از ظرفیت علمی که در دانشگاههای سراسر کشور وجود دارد و دستاوردهای حاصل از این منابع علمی، در احیا و بازآفرینی بافتهای مشهد از آنها بهرهمند شویم.
سوقدادن پایاننامهها به حل مشکلات جامعه
رئیس دبیرخانه برنامههای علمی خراسان رضوی هم با بیان اینکه دانشگاه آزاد اسلامی چند سالی است که چشمانداز و اهداف جدیدی را برای خود تعریف کرده است، گفت: این دانشگاه قدم به عرصه ورود به دانشگاههای نسل چهارم و پنجم گذاشته است، مفاهیم و اجزای جدیدی برای آمادهسازی برای ورود به این عرصه آماده کرده و قوانین و مقررات خود را بر این اساس بازنگری میکند که نظام پایش، نظام پویش، دانشکدههای موضوعی و مدارس عالی، نمونههایی از این مفاهیم جدید است.
اسماعیل خیرخواه افزود: نظام پایش دانشگاه آزاد اسلامی تلاش میکند که چالشهای واقعی جامعه را شناسایی و این چالشها را در قالب منظومهای دقیق سازماندهی کند و پایاننامه و رسالههایی را به سمتوسوی حل مشکلات و معضلات جامعه سوق بدهد. این فرایند در نظام پایش در قالب مفهومی به نام برنامههای عینی در حال پیادهسازی است. وی تصریح کرد: یکی از برنامههای علمی که در سطح ملی است و برعهده خراسان رضوی گذاشته شده برنامه علمی حاشیهنشینی است که در این برنامه علمی علاوه بر اینکه چالشها احصا میشوند، به زمینههای پژوهشی برای انتخاب موضوع پایاننامه دانشجویان تبدیل میشوند. ارتباط جامعه دانشگاهی با بدنه جامعه، سازمانها، نهادها و... از طریق برگزاری رویدادهای مختلف و متنوع پیگیری میشود. این رویداد نیز یکی از این موارد است.
اهداف کنفرانس و نگاه مسئلهمحوری
مجری برنامه علمی حاشیهنشینی و دبیرخانه برنامههای علمی خراسان رضوی نیز در این نشست، گفت: سرآغاز این کنفرانس به نظام پایش آزاد برمیگردد که در راستای سند تحول و تعالی دانشگاه آزاد اسلامی است و از سال95 در دستورکار قرار گرفته است. نظام پایش آزاد مخفف پژوهش اثربخش یکپارچه شبکهای است. دانشگاه آزاد با توجه به شبکهای بودن واحدهای متولی دانشگاه آزاد و اساتید هیئت علمی و آمار بالای دانشجویان تحصیلات تکمیلی و... در کشور سرآمد است. در این طرح تلاش شده است که این نگاه شبکهای با تأکید بر نگاه مسئلهمحوری و هدایت پژوهشهایی که در دانشگاهها انجام میشود به سمت موضوعات و معضلات کشور حرکت کند. ساناز سعیدی با اشاره به اهداف کلان این کنفرانس، بیان کرد: شناسایی، احصا و بهروزرسانی شبکه مسائل حاشیهنشینی، توسعه همکاریهای علمی و پژوهشی دانشگاه با دستگاههای اجرایی و نهادها در راستای حل مسئله حاشیهنشینی بهعنوان یکی از چالشهای کشور، هدفمندسازی پژوهشهای تحصیلات تکمیلی و هدایت پژوهشگران علاقهمند به حل مسائل مرتبط با حاشیهنشینی، همافزایی و هدایت ظرفیتهای پژوهشی اساتید و پژوهشگران در راستای نیاز نهادها و سازمانهای اجرایی درگیر با چالشهای حاشیهنشینی، ایجاد شبکه بینرشتهای اساتید و متخصصان، تعامل با کنشگران و ذینفعان در جامعه و کمک به استقرار نظام یکپارچه مدیریت دانش در دانشگاه از جمله اهداف کلان است.
احصای چالشها و استخراج موضوعات پژوهشی
وی افزود: در برنامه علمی حاشیهنشینی هشت چالش کلان را زیرمجموعه ابرچالش حاشیهنشینی احصا کردهایم. این چالشها در حوزههای اجتماعی، فرهنگی، زیرساختی، بهداشت و سلامت، امنیتی سیاسی، محیط زیست اقتصاد حقوقی قضایی و حتی موضوعات مدیریتی و نهادی است. تا امروز درمجموع هزار و 539پژوهش ذیل چالشها شناسایی شده و در دست بهرهبرداری است. هزار و 350رساله دکترا و پایاننامه ارشد از برنامه علمی حاشیهنشینی و مرتبط با هشت چالش احصا شده و زیرمجموعههای آن انتخاب شده است. همچنین 180واحد دانشگاهی با این برنامه علمی ارتباط دارند و در قالب رشته گرایشهای دانشگاهی موضوع تعریف شده است.
حاشیهنشینی ناشی از نبود تعادل در توسعه شهری
مجری برنامه علمی حاشیهنشینی درخصوص اهمیت موضوع این کنفرانس گفت: باتوجهبه آمارها بیش از 35درصد از جمعیت شهری کشور در سکونتگاههای غیررسمی و حاشیهای زیست میکنند. این پدیده ناشی از نبود تعادل در توسعه شهری، مهاجرتهای گسترده اجتماعیاقتصادی و سیاستهای نادرست مدیریت زمین و مسکن است که پیامدهای آن رشد آسیبهای اجتماعی و فقر، افزایش جرم و ناامنی و بحرانهای زیرساختی و محیطزیستی است. در خراسان رضوی حدود 107محله هدف بازآفرینی شهری شناسایی شده است. پس از آن خوزستان، ایلام و چهارمحال بختیاری است.
وی افزود: اهداف برگزاری کنفرانس، ایجاد تعامل بین دانشگاهیان، مدیران شهری و سیاستگذاران برای حل بحران ابرچالش حاشیهنشینی است. اهداف فرعی نیز ارائه آخرین نتایج تحقیقات در حوزههای دانشی مختلف، ایجاد گفتمان علمی اجرایی و تبادل دانش میانرشتهای، آشنایی با مفاهیم نظری و عملیاتی که در حوزههای دانشی ذیل محورهای کنفرانس تعریف شده است، بررسی تجارب جهانی و راهکارهای بومیسازی شده و معرفی فناوریهای نوین و مدلهای توسعه پایدار است. محورهای کنفرانس نیز متناسب با چالشهای احصا شده است. اینکه نگاه جامع و همهجانبه باشد و بهصورت ادواری این کنفرانس در سالهای آتی برگزار شود.
همافزایی حوزه اجرایی و حوزه نظری
رئیس شورای دانشی برنامه علمی حاشیهنشینی با تأکید بر اینکه این کنفرانس تفاوتهای معناداری با دیگر کنفرانسها دارد، گفت: همافزایی بخش اجرا و حوزه نظری مدنظر است. تعامل بین دو حوزه که تحقق یابد و چون کارگاهها موضوعمحور است، مبتنی بر نیاز جامعه اجرایی و چالشهای روز جامعه است.
تکتم حنایی افزود: از این منظر برنامهریزی شده و هر کارگاه جمعبندی دارد که برایند آن در اختتامیه به شکل یک بیانیه چاپ خواهد شد و نقشهراهی برای سالهای آینده و سازمانهای دولتی است که با بودجه و ظرفیتی که دارند درراستای بهبود زندگی حاشیهنشینان کمک کنند. فرایند اجرایی هم دیده شده است که مسیری را تعریف کنیم که هر کدام از سازمانهای متولی همراه رسیدن به اهداف این کنفرانس باشند.