سرور هادیان| اگرچه درباره ضرورت شغل خانگی برای زنان، جایگاه آن در ایران و جهان، سازمان های متولی و کمک کننده و مقدار حمایتی که دارند و باید داشته باشند، بارها گفته شده است اما برای توسعه واقعی مشاغل خانگی در ایران، باید به یک رویکرد جامع شامل زیرساخت های حمایتی، آموزش، دسترسی به بازار و تأمین مالی رسید. به نظر می رسد که برای انجام این مهم به استراتژی در این باره نیاز است، از این رو گفت وگویی را با نایب رئیس کانون زنان بازرگان خراسان رضوی و دبیرکل انجمن مدیریت سبز ایران، دکتر نور الهدی پورعباس، انجام داده ایم که در آن به چالش هایی که زنان در مشاغل خانگی با آن ها روبه رو هستند، می پردازد،آنچه پیش روی شماست، حاصل این گفت وگو است.
استانداردهای کیفی برای محصولات خانگی
او مهم ترین استراتژی ها را ایجاد زیرساخت های قانونی و حمایتی، تسهیل قوانین صدور مجوز و کاهش بوروکراسی می داند و می گوید: همچنین ایجاد بیمه های ویژه برای فعالان مشاغل خانگی، ارائه تسهیلات مالی کم بهره و کمک هزینه های بلاعوض و تدوین اساس نامه استانداردهای کیفی برای محصولات خانگی از دیگر موارد می باشد. دکتر نورالهدی پورعباس با اشاره به توسعه مهارت های مدیریتی و فنی می افزاید: از این رو آموزش بازاریابی دیجیتال، برندینگ، بسته بندی و فروش آنلاین، ارائه دوره های مهارتی مرتبط با صنایع سودآور در مشاغل خانگی، برگزاری کارگاه های شبکه سازی و مهارت های ارتباطی، مهم است .همچنین تقویت بازار و کانال های فروش، توسعه پلتفرم های آنلاین اختصاصی برای مشاغل خانگی، ایجاد نمایشگاه های فصلی و دائمی برای عرضه مستقیم محصولات از جمله این موارد است.
اصلاح قوانین و زیرساخت ها
نایب رئیس کانون زنان بازرگان خراسان رضوی در پاسخ به این پرسش که کدام عامل در توسعه مشاغل خانگی مهم تر است؟ توضیح می دهد: به نظر من اصلاح قوانین و زیرساخت های حمایتی مهم ترین عامل است. زیرا بدون ایجاد یک اکوسیستم حمایتی شامل بیمه، تسهیلات مالی و قوانین شفاف، مشاغل خانگی نمی توانند به شکل پایدار توسعه یابند.
او همچنین درباره اینکه آیا کسب وکار خانگی باید درآمد خاصی داشته باشد؟ میگوید: به نظر من این گونه نیست، اما برای موفقیت، باید درآمدی پایدار و معقول داشته باشید. مشاغل خانگی می توانند از یک منبع درآمد جانبی تا یک کسب وکار اصلی باشند و رشد کنند. اما دولت می تواند حداقل درآمد مشخصی را برای حمایت های مالی و بیمه ای در نظر بگیرد، اما تعیین سقف درآمدی ضروری نیست .با این کار زنان به انجام مشاغل خانگی دلگرم شده و حداقل به خاطر خدمات بیمه ای هم که شده سراغ آن می روند. منظور من از حمایت ها، ارائه خدمات است نه اینکه باز دولت بخواهد مالیات و هزینه تراشی برای این گونه مشاغل کند. مثلا یک حداقل هزینه بیمه کارآفرین بدهد و الباقی را دولت حمایت کند. با اجرای این راهکارها، می توان مشاغل خانگی را به یک بخش قدرتمند در اقتصاد ایران تبدیل کرد. زیرا مشاغل خانگی در سراسر جهان نقش مهمی در اقتصاد کشورها ایفا می کنند و سهم قابل توجهی در اشتغال و تولید درآمد دارند.
سهمی 70 درصدی در جهان
دکتر پورعباس با اشاره به بررسی جایگاه، آمار و روند رشد مشاغل خانگی در کشورهای مختلف درباره سهم مشاغل خانگی در اشتغال جهانی می گوید: بر اساس گزارش سازمان بین المللی کار (ILO)، کسب وکارهای کوچک و خوداشتغالی که شامل مشاغل خانگی نیز می شوند، حدود ۷۰ درصد از کل اشتغال جهانی را تشکیل می دهند. این آمار نشان دهنده اهمیت بالای این نوع مشاغل در تأمین فرصت های شغلی در کشورهای مختلف است.
وی یادآور می شود: آمار مشاغل خانگی در ایالات متحده نشان می دهد که سهم قابل توجهی در اقتصاد دارند. از این رو تعداد مشاغل خانگی حدود ۳۸میلیون کسب وکار در آمریکاست که فعال هستند و درآمد این مشاغل سالانه بیش از ۱.۵تریلیون دلار است که به اقتصاد آمریکا کمک می کنند. همچنین میانگین درآمد سالیانه یک کسب وکار خانگی حدود ۶۵,۰۰۰ دلار است.
رشد 16 درصدی در ایران
به گفته این فعال اقتصادی، مشاغل خانگی در سال های اخیر از رشد قابل توجهی برخوردار بوده اند و سبب افزایش درآمد می شوند و در پنج سال گذشته، درآمد این مشاغل در ایران حدود ۱۶درصد افزایش یافته است.
او درباره پیش بینی رشد آینده این نوع کسب وکار می گوید: انتظار می رود این صنعت در دهه آینده سالانه ۸ درصد رشد داشته باشد. این درحالی است که حدود ۸۵درصد از مشاغل خانگی در سال اول فعالیت خود موفق هستند که این نرخ در مقایسه با کسب وکارهای سنتی بالاتر است.
جایگاه 57 درصدی زنان
دبیرکل انجمن مدیریت سبز ایران تصریح می کند: در کشورهای در حال توسعه، مشاغل خانگی به ویژه در میان زنان نقش مهمی در تأمین معیشت دارند و تعداد کارگران خانگی بر اساس داده های سازمان WIEGO، حدود ۲۶۰ میلیون نفر در سراسر جهان است که در خانه به تولید کالا یا ارائه خدمات مشغول هستند که ۵۷ درصد از آن ها را زنان تشکیل می دهند و حدود ۶۵ درصد از این کارگران در منطقه آسیا و اقیانوسیه فعالیت می کنند.
512 رشته خانگی
وی با اشاره به اینکه در ایران مشاغل خانگی طی چند سال اخیر رشد قابل توجهی داشته است، می گوید: اگرچه مشاغل خانگی به معنای واقعی هنوز توسعه نیافته اند. اما خوشبختانه آمار و دستاوردهای موجود نشان می دهد که رشته های مشاغل خانگی از گسترش خوبی برخوردار بوده است. از این رو تعداد رشته های مصوب مشاغل خانگی از ۳۳۵ به ۵۱۲ رشته افزایش یافته است که نشان از تمایل به تنوع بخشی و رشد این حوزه دارد. همچنین حدود ۸۰ درصد از اشتغال ایجادشده در این حوزه متعلق به زنان است که نشان دهنده اهمیت ویژه مشاغل خانگی برای تقویت اشتغال بانوان است و از لحاظ تسهیلات مالی در سال های اخیر، تسهیلات مالی قابل توجهی (حدود ۷۰ هزار میلیارد ریال) برای توسعه مشاغل خانگی اختصاص یافته است که بیانگر حمایت های دولت از این حوزه است.
گام های توانمندسازی
دکتر پورعباس درباره موارد موفقیت آمیز و پیشرفت های حوزه اشتغال خانگی زنان نیز بیان می کند: وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی از طریق دبیرخانه ستاد سامان دهی و حمایت از مشاغل خانگی، اقدام به صدور مجوزها، ارائه تسهیلات و ایجاد چهارچوب های حمایتی کرده است. از طرفی افزایش آگاهی و آموزش نیز در دستورکار بوده است. این درحالی است که با برگزاری دوره های آموزشی و ارائه مشاوره های فنی، گام هایی در راستای توانمندسازی فعالان این حوزه برداشته شده است.
چالش ها و ورود ممنوع ها
او در ادامه به مشکلات موجود در این مسیر اشاره و تأکید می کند: بوروکراسی و پیچیدگی های اداری، روند صدور مجوزها و اخذ مدارک لازم، گاهی با چالش هایی همراه است که مانع ورود افراد به این حوزه می شود. همچنین دسترسی محدود به بازار و منابع مالی، علی رغم تخصیص تسهیلات و دسترسی به بازارهای فروش و منابع مالی کافی هنوز محدود است و کمبود پوشش های بیمه ای و حمایت های اجتماعی مشهود است. بسیاری از فعالان مشاغل خانگی از حمایت های بیمه ای و اجتماعی کافی برخوردار نیستند که این امر امنیت شغلی آن ها را تهدید می کند.
به دنبال یک توسعه پایدار
دبیرکل انجمن مدیریت سبز ایران در پایان می گوید: بد نیست که یادآور شویم در ایران، اگرچه اقداماتی در راستای حمایت و توسعه مشاغل خانگی انجام شده است، اما چالش های متعددی همچنان مانع از رشد کامل این حوزه می شوند. تقویت زیرساخت های قانونی، کاهش پیچیدگی های اداری، بهبود دسترسی به منابع مالی و بازار و ارائه حمایت های جامع بیمه ای می تواند به ارتقای سطح موفقیت این مشاغل کمک کند. این درحالی است که مشاغل خانگی در بسیاری از کشورها، به ویژه در ایالات متحده، سهم قابل توجهی در اقتصاد و اشتغال دارند و روند رشد مثبتی را تجربه می کنند. این مشاغل با ارائه فرصت های شغلی انعطاف پذیر و کاهش هزینه های عملیاتی، به عنوان گزینه ای جذاب برای کارآفرینان مطرح هستند. با این حال، در کشورهای در حال توسعه، چالش هایی مانند نبود حمایت های قانونی و اجتماعی، دسترسی محدود به بازار و منابع مالی، و نبود آموزش های لازم، موانعی برای رشد این مشاغل ایجاد می کنند. بنابراین، سیاست گذاران می توانند با ایجاد زیرساخت های حمایتی، ارائه آموزش های مناسب و تسهیل دسترسی به بازار، به توسعه و موفقیت بیشتر مشاغل خانگی کمک کنند.
***
مشاغل خانگی فعالیت هایی هستند که توسط اعضای خانواده در محیط خانه انجام می شوند، بدون اینکه برای همسایگان مزاحمتی ایجاد کنند. در این نوع کسب وکارها، تولید کالا در خانه انجام می شود، اما عرضه، فروش و بازاریابی آن ها خارج از محیط مسکونی صورت می گیرد.
قوانین مربوط به مشاغل خانگی در ۱۵۰ کشور دنیا وجود دارد. آمریکا، چین، کانادا، استرالیا، ایتالیا، هند و تایوان از جمله کشورهای پیشرو در این حوزه هستند.
میزان مشاغل اختصاص یافته به کسب وکارهای خانگی در کشورهای مختلف
چین ۳۰ درصد
تایوان 80 درصد
استرالیا 31.8 درصد
آمریکا 50 درصد
جمعیت شاغل ثبت شده در کسب وکارهای خانگی در کشورهای مختلف
انگلستان سال ۲۰۱۹
7,000,000 نفر
کانادا سال 2018
2,900,000 نفر
هنـــد سال 2024
41,000,000 نفر
از این میان، ۴۴ درصد با سرمایه ای کمتر از ۴ هزار دلار کار خود را آغاز کرده اند.
میزان درآمدزایی این کسب وکارها برای اقتصاد کشور سالانه ۴۲۷ بیلیون دلار تخمین زده می شود.
***
بر اساس آمارهای سال ۱۴۰۰
سهم مشاغل خانگی از اشتغال کل کشور
4 تا 6 درصد
مشاغل کشور
47 درصد در بخش صنعت
43 درصد در حوزه خدمات
10 درصد در بخش کشاورزی
متقاضیان مشاغل به تفکیک جنسیت
76 درصد زن ( از میان این 76 درصد ۴۸ درصد سرپرست خانوار)
24 درصد مرد
از نظر سنی
52 درصد ۲۰ تا 40 سال
43 درصد 40 تا 60 سال
5 درصد 60 سال به بالا
از نظر محل سکونت
74 درصد مناطق شهری
26 درصد مناطق روستایی
***
طبق آمارهای سال ۱۴۰۱
شبکه فعال مشاغل خانگی در سراسر کشور
۷۰۰شبکه
شامل بیش از 103,000 شغل
سهم از کل مشاغل ایجاد شده کشور ۱۰ درصد
***
طبق آمارهای سال 1402
فرصت شغلی در بخش مشاغل خانگی تا پایان اسفند ۱۴۰۲
بیش از 426,966 مورد
سال ۱۴۰۲
تخصیص اعتبار از سوی بانک مرکزی برای توسعه مشاغل خانگی
۵۰۰۰ میلیارد تومان
***
رشته تعریف شده
۳۰۴ رشته
در حوزه مشاغل خانگی
دستگاههای اجرایی متولی
وزارت صنعت، معدن و تجارت
مرکز توسعه تجارت الکترونیک
وزارت جهاد کشاورزی