دور زدن محاصره پوشالی از دروازه‌ شرقی کشور

ملیحه فلاح
خبر‌نگار 
 گزارش خبری 
ملیحه فلاح- فعالیت کریدور ترانزیتی ایران-پاکستان به طور رسمی آغاز شده و اولین محموله های صادراتی از پاکستان و از طریق این مسیر ارسال شده است. اما این خبر در روزهایی که آمریکا مدام از محاصره دریایی ایران سخن می گوید، چه معنی می دهد؟ بازگشایی این راه ترانزیتی در کنار دیگر راه ها و مرزهای زمینی و دریایی ایران، یعنی این محاصره، نمی تواند تجارت ایران را خفه کند. چرا؟ چون  وسعت ایران و تنوع مرزی، این اجازه را به دشمن نمی دهد. حتما در این روزها زیاد شنیده اید که به طور کلی ایران با 15کشور هم مرز است و همین موضوع حیله دشمن را خنثی می کند. اما بگذارید برای درک بهتر آن کمی با جزئیات بیشتری جغرافیای ایران را مرور کنیم. ایران با سه کشور افغانستان، ترکیه و ارمنستان دارای مرز زمینی، با هشت کشور قزاقستان، امارات، عمان، قطر، عربستان، کویت و روسیه دارای مرز دریایی و با چهار همسایه پاکستان، ترکمنستان، آذربایجان و عراق هم زمان دارای مرزهای زمینی و دریایی است.  به کشورها و مرزها نگاه کنید. با توجه به اینکه بخشی از مرزهای دریایی ما با همسایگان از طریق دریاچه خزر است، پس نمی توان گفت که ما به طور کامل در محاصره دریایی قرار گرفته ایم. از طرفی ارتباط ما از طریق مرز خاکی با برخی کشورها مانند پاکستان و عراق که خود دارای بنادر فعالی هستند نیز می تواند تا حدود زیادی این فشار را جبران کند.  البته این ها به معنای بی اهمیت بودن مرزهای دریایی و تجارت از آن طریق نیست، همان طور که می دانید، بالای ٨٠درصد تجارت دنیا از طریق دریا انجام می شود، بخشی از کالاها به ویژه کالاهای اساسی در قالب فله جابه جا می شوند و حمل این محموله با کشتی ها و با ابعاد وسیع است، ازاین رو حمل دریایی اقتصادی تر است اما در شرایط جنگی باید از هر امکانی استفاده کرد.  خلاصه اینکه ما از شمال به دریای خزر، از غرب به اروپا و آسیای غربی و از شرق به آسیای میانه متصل می شویم و با توجه به تعدد کشورهای همسایه و مرزهای متنوع، محاصره تنگه هرمز نمی تواند ایران را دچار خفگی کند و می توان گفت محاصره پذیر نیستیم.

کریدور ترانزیتی ایران -پاکستان، گزینه جایگزین ایران
اما کریدور ترانزیتی ایران- پاکستان چه کمکی به بهبود تجارت در شرایط جنگی می کند؟ بگذارید در ابتدا کمی درباره نقشه پاکستان و مرزهای آن توضیح دهیم. این کشور از جنوب با دریای عمان و اقیانوس هند، از غرب با ایران، از شمال با افغانستان، از شرق با هندوستان و از شمال شرق با چین هم مرز است.  
مهم ترین ویژگی این کریدور، اتصال آن به چارچوب همکاری های اقتصادی چین و پاکستان (سی پک) است. این یعنی؛ از این طریق، ایران می تواند از طریق پاکستان به این شبکه متصل شود و در پروژه های توسعه ای چین در بندر گوادر پاکستان و مسیرهای جاده ای و مرزی، مشارکت کند. به گفته کارشناسان همچنین ایجاد اتصال زمینی میان ایران، پاکستان و چین (سه کشور جنوب آسیا) باعث می شود که با دسترسی به شاخه جنوبی، مسیر موازی دریایی، به عنوان یک مسیر جایگزین برای ایران امکان پذیر شود.  
بگذارید ساده تر توضیح دهیم. این مسیر به عنوان یک مسیر آلترناتیو (جایگزین) برای ایران عمل می کند. یعنی اگر مسیرهای دریایی که از جنوب از طریق (تنگه هرمز، اقیانوس هند و دریای عرب) عبور می کنند به هر دلیلی (مانند تحریم ها، مشکلات امنیتی و ...) مسدود یا کُند شوند، ایران می تواند از این مسیر موازی برای تجارت و حمل ونقل کالا استفاده کند تا وابستگی اش به یک مسیر واحد کاهش یابد. بنابراین به غیر از تجارت دوجانبه، این مسیر می تواند به عنوان یک کریدور منطقه ای نقش آفرینی کند.

نگاه به مرزهای شرقی یک انتخاب نیست، یک الزام است
رئیس کمیسیون توسعه صادرات اتاق بازرگانی مشهد دراین باره با اشاره به نقش مؤثر ترانزیت در توسعه کشورها، هم از منظر امنیت ملی و هم از جنبه های تجاری می گوید: ترانزیت که همسایگان می توانند از آن بهره مند شوند. در شرایطی که آمریکا و کشورهای دیگر تلاش می کنند ایران را از بسیاری از این مباحث تجاری دور نگه دارند، این مسیر می تواند نقش بسیار مؤثری ایفا کند؛ به ویژه برای کشوری مانند پاکستان که با ما اشتراکات زیادی دارد. حتی در جریانات اخیر نیز نقش سازنده پاکستان را مشاهده می کنیم.  
حسین محمدیان تأکید می کند: همان طور که بارها اشاره کرده ایم، نگاه به شرق و کشورهای شرقی، به ویژه افغانستان و پاکستان، یک «انتخاب» نیست، بلکه یک «الزام» است. به ویژه در شرایط فعلی و با توجه به محاصره دریایی، این موضوع روزبه روز پررنگ تر می شود.  
به گفته وی از این کریدور جدید که هم اکنون راه اندازی شده و بخش پاکستان و ایران را دربرمی گیرد، حجم درخورتوجهی از کالاها در همین چند روز اخیر از این مسیر جابه جا شده است. هدف اصلی این مسیر، ترانزیت کالا از بنادر پاکستان به سمت آسیای میانه و افغانستان است. این کالاها شامل صادرات خود پاکستان به این کشورها و همچنین کالاهای کشورهای فاقد دسترسی به آب های آزاد (مانند ترکمنستان، تاجیکستان و سایر کشورهای آسیای میانه) می شود.  
رئیس کمیسیون توسعه صادرات اتاق بازرگانی مشهد با اشاره به اینکه قبلا این کشورها می توانستند از بندر چابهار استفاده کنند، ادامه می دهد: با توجه به محدودیت های فعلی، اکنون از بنادر پاکستان بهره می برند و کالاها را از طریق این خط ترانزیتی ایران به کشورهای مقصد حمل می کنند.  
محمدیان به دیگر ویژگی این کریدور اشاره می کند و می افزاید: همان طور که در جریان هستید، به دلیل تنش های سیاسی اخیر میان افغانستان و پاکستان و بسته شدن مرزهای این دو کشور، بخش بزرگی از کالاهایی که از پاکستان قصد واردشدن به افغانستان را دارد، از همین خط ترانزیتی در ایران و از مرزهای مشترک ما با افغانستان وارد می شود و برعکس، امروز محصولات زراعی زیادی از افغانستان از طریق ایران به پاکستان ترانزیت می شود.  
وی تأکید می کند: این درحالی است که ما با هر دو کشور روابط حسنه ای داریم و مرزهایمان باز است؛ این یکی از مزیت های کلیدی ماست. این نشان می دهد کریدورهای ترانزیتی در مواردی که بحران بین دو کشور به وجود می آید و مرزها بسته می شود، به عنوان راهکاری عمل می کند تا تجارت بین آن دو کشور تعطیل نشود و از طریق کشور ثالث (ایران) ادامه یابد. این خط ترانزیتی قطعا نقش مؤثری خواهد داشت.

دورزدن محاصره با خطوط ترانزیت ریلی
رئیس کمیسیون توسعه صادرات اتاق بازرگانی مشهد با اشاره به اهمیت مسیرها و پروژه های ترانزیت ریلی، می گوید: در کنار این مسیر ترانزیتی، پروژه ریلی مهمی داریم که از بندر چابهار تا زاهدان این ریل آمده است که به زودی نیز در پروژه بعدی به مشهد متصل خواهد شد. همچنین می توانیم خط ترانزیتی را به صورت ریلی تا دریای خزر داشته باشیم.  
محمدیان ادامه می دهد: در حال حاضر، خط ریلی از چین به سرخس فعال است و ما در حال برنامه ریزی برای افزایش تعداد واگن ها هستیم. همچنین در آینده نزدیک زیرساخت های سرخس را توسعه می دهیم تا حجم کالاهای جابه جا شده افزایش یابد.  
به گفته وی اگر مشکلات خلیج فارس حل شود، خط ریلی به عنوان یکی از خطوط اصلی ماست و همواره مورد توجه ویژه ما از منظر زمانی و امنیتی خواهد بود. ما قطعا این خط ریلی را رها نخواهیم کرد و آن را توسعه خواهیم داد.

خلیج فارس تنها راه ارتباطی ما با دنیا نیست
رئیس کمیسیون توسعه صادرات اتاق بازرگانی مشهد در پاسخ به این سؤال که با توجه به آسیب های وارده به چابهار در جنگ اخیر و همچنین بسته شدن تنگه هرمز توسط آمریکا، آیا این مسیرها می توانند به دسترسی ما به بنادر دیگر کمک کنند؟ تأکید می کند: به نظر من، آمریکا با وجود تمام ادعاهایش، حداقل در قبال ایران تصمیمات نادرستی اتخاذ می کند. دلیل این امر آن است که ایران دارای وسعت و مرزهای مشترک فراوانی با کشورهای مختلف است؛ به طوری که مردم این کشورها، باوجود مواضع برخی از دولت هایشان، تمایل زیادی به تجارت با ایران دارند.  
محمدیان ادامه می دهد: به عنوان مثال قطعا بندر کراچی در آینده می تواند مسیری برای ورود کالاهای ایرانی باشد و بندر بصره در عراق نیز می تواند به عنوان دروازه ای برای ورود و خروج کالاها عمل کند.  به گفته وی اگرچه ممکن است با این محاصره تجارت و بازرگانی چالش برانگیز باشد، اما راهکارهایی وجود دارد. به نظر من، تنوع خطوط ترانزیتی (مانند خط ریلی که به چین متصل است و اکنون کالاها از طریق آن به سرخس می رسند) نشان می دهد که خلیج فارس تنها راه ارتباطی ما با دنیا نیست. این تنوع، کار را برای ما تسهیل می کند.