گفت وگو با علی سلمانی، مستندساز مشهدی | «ابوالعبد»؛ روایت یک مبارز در متن تاریخ

شکیبا افخمی راد | شهرآرانیوز؛ «ابوالعبد» به کارگردانی علی سلمانی، فیلم ساز مشهدی، تازه ترین مستند ساخته شده درباره زندگی سیاسی و مبارزاتی شهید اسماعیل هنیه است. اثری سه قسمتی که با رویکردی پژوهش محور، فرازهای مهم زندگی یکی از تأثیرگذارترین رهبران مقاومت فلسطین را از سال های کودکی و آوارگی تا حضور در عالی ترین سطوح رهبری حماس دنبال می کند.

«ابوالعبد» مسیر زندگی شهید هنیه را از اردوگاه آوارگان الشاطی در غزه آغاز می کند و با مرور سال های زندان و تبعید، همراهی او با شیخ احمد یاسین، نقش آفرینی در شکل گیری و گسترش جنبش حماس، نخست وزیری فلسطین، مدیریت غزه در سال های محاصره و جنگ، تحولات داخلی فلسطین، مناسبات منطقه ای جریان مقاومت و نبرد «سیف القدس» به وقایع منتهی به عملیات «طوفان الاقصی» و اتفاقات سال های اخیر می رسد. 

این مستند در ابتدا قرار نبود چنین پروژه گسترده ای باشد و آن طور که سلمانی روایت می کند، قرار بود اثری مناسبتی و با زمان تقریبی 30 تا 40 دقیقه ساخته شود، اما جست وجو در آرشیوها و گستردگی اتفاقات زندگی این چهره سیاسی، پروژه را به روایتی تاریخی از سه دهه تحولات فلسطین تبدیل کرد.

تغییر مسیر پروژه

سلمانی می گوید ابتدا پیشنهاد ساخت یک اثر کوتاه و مناسبتی برای شهید هنیه را از سوی دفتر سینمایی «راه» دریافت کرده که باید در زمان محدودی نیز آماده می شده است. او که باور داشته چنین رویکردی نمی تواند ابعاد زندگی شهید هنیه را نشان دهد، پیشنهاد ساخت اثری طولانی تر براساس پژوهش و تحقیق را مطرح می کند.

به گفته کارگردان مستند «ابوالعبد»، شهید هنیه برای جنبش مقاومت تنها یک چهره سیاسی نبود، بلکه حلقه وصل سه یا چهار نسل از این جریان محسوب می شد، به همین دلیل، روایت زندگی او بدون روایت بخشی از تاریخ سیاسی حماس و فلسطین، ناقص می ماند.

این کارگردان یادآور می شود: ما ابتدا تلاش کردیم با سفر به کشورهای منطقه از جمله ترکیه و قطر و گفت وگو با بستگان، نزدیکان و همکاران شهید، بخش هایی از روایت را از زبان شاهدان و نزدیکان ایشان ثبت کنیم. اما شرایط امنیتی اجازه پیشبرد این طرح را نداد. از همین رو برخی گفت وگوها از جمله مصاحبه با رئیس دفتر حماس در ایران و همچنین عیسی شریف را در تهران انجام دادیم و بخشی دیگر مانند مصاحبه با پسر شهید هنیه را با کمک رسانه المیادین در لبنان گرفتیم.

در نهایت هم مسیر دیگری را برای ساخت مستند انتخاب کردیم و به سراغ ساخت اثری آرشیوی رفتیم که بتواند با اتکا به تصاویر و اسناد موجود، زندگی شهید هنیه را در بستر تحولات سیاسی روایت کند. همین تغییر مسیر، پروژه را از یک مستند مناسبتی به یک مجموعه سه قسمتی تبدیل کرد.

وقتی آرشیو تبدیل به روایت می شود

سلمانی بخش مهمی از دشواری تولید «ابوالعبد» را مربوط به جست وجوی آرشیو می داند. به گفته او، پیدا کردن تصاویر تنها نیمی از ماجراست و مسئله مهم تر، انتخاب و کنار هم قرار دادن آن ها برای ساخت یک روایت منسجم است.

این کارگردان بیان می کند: بخشی اندکی از تصاویر را از آرشیوهای صداوسیما و بخشی دیگر را از منابع خبری عربی و فضای اینترنت و یوتیوب پیدا کردیم. همچنین برای دستیابی به برخی آرشیوهای مهم پیگیری های زیادی انجام دادیم، اما همه این تلاش ها به نتیجه نرسید. برای مثال دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید آرشیوهای بسیار دیدنی داشتند که متأسفانه آن ها را در اختیار ما قرار ندادند و من شنیدم این آرشیو بعد از حمله ای که به بیت شد از بین رفته است.

سلمانی یادآور می شود، در جریان این جست وجوها، گاهی به تصاویری برخورد کرده که برای خودش نیز تازگی داشته و جذاب بوده است.

نمی شد سیاست را از شخصیت جدا کرد

یکی از تصمیم های مهم سازندگان، پرهیز از جدا کردن زندگی شهید هنیه از فضای سیاسی پیرامون او بوده است. فردی که نسل دو رده نیروهای مدیریتی و فرماندهی حماس محسوب می شده و با نسل قبل و بعد خودش ارتباط داشته است. سلمانی باور دارد وقتی زندگی یک شخصیت در متن مجموعه ای از حوادث سیاسی و اجتماعی شکل گرفته، نمی توان برای ساخت یک روایت آرام و صرفا شخصیتی، این حوادث را حذف کرد.

او تأکید می کند که جای دوربین در این مستند کنار شخصیت اصلی است، اما فیلم تلاش نمی کند درباره همه وقایع به شکل مستقیم موضع گیری کند. به تعبیر این کارگردان، مستند «حس دارد، اما له یا علیه کسی نیست».از نگاه او، وفاداری به تاریخ یکی از اصول اصلی ساخت «ابوالعبد» بوده است.

به همین دلیل، رویدادهای سیاسی، اختلاف نظرها و کنش و واکنش های مختلف تا جای ممکن در روایت باقی مانده اند، حتی اگر بیان برخی از آن ها ساده نبوده باشد.سلمانی همچنین می گوید تلاش کرده تاریخ سیاسی حماس با محوریت شهید هنیه را از سال 1988 تا 2024 آن گونه که بوده و به صورت صریح روایت کند، نه آن گونه که ممکن است برای گروهی مطلوب تر باشد.

روایت بخش های حساس تاریخ

دنبال کردن این رویکرد در بخش هایی از مستند که به تحولات منطقه ای و به ویژه مسئله سوریه می پردازد، دشوارتر بوده است. به گفته کارگردان مستند «ابوالعبد»، برخی از این اتفاقات هنوز هم تبعات سیاسی دارند و طبیعتا صحبت کردن درباره آن ها نیازمند دقت بیشتری بوده است.او به سکانس هایی از قسمت دوم مستند اشاره می کند که در آن نقش شهید هنیه و همچنین رهبر شهید در حفظ ارتباط میان جریان حماس و ایران بررسی می شود. برای پخش این بخش، گروه سازنده ناچار بوده تأیید چند کارشناس صداوسیما را بگیرد.

به گفته سلمانی نسخه تلویزیونی مستند درنهایت با برخی اصلاحات و حذف های محدود روی آنتن رفته است. اصلاحاتی که البته به روایت و پژوهش گروه سازنده ضربه نزده است.

این مستندساز یادآور می شود، نسخه کامل «ابوالعبد» بدون سانسور در بستر وب و سایت عماریار در دسترس علاقه مندان قرار دارد.

شهیدی که وحدت گرا بود

سلمانی می گوید ساخت مستند باعث شده است تا با ویژگی های شخصیتی و سیاسی بیشتری از شهید هنیه آشنا شود. کارگردان «ابوالعبد» از میان ویژگی های سیاسی این شهید به وحدت گرا بودنش اشاره می کند. در میان وجوه شخصیتی نیز، آنچه بیش از همه برای سلمانی قابل توجه بوده، نوع رویارویی شهید هنیه با فقدان و سختی است.

سلمانی با اشاره به شهادت فرزندان و نوه های ایشان می گوید: نحوه مواجهه این شهید با فقدان عزیزانش را باید در نوع نگاهش به زندگی جست وجو کرد. او به دنیا دل نبسته بود و همین موضوع باعث شده بود، در بزنگاه های مهم تصمیم های بزرگی بگیرد.

مستند، راهی برای انتقال تاریخ

بخش دیگری از دغدغه سلمانی برای ساخت «ابوالعبد» به جایگاه مستند در روایت تاریخ بازمی گردد. او معتقد است در روزگاری که مخاطب کمتر حوصله مطالعه طولانی دارد و شبکه های اجتماعی مردم را به محتوای کوتاه و سریع عادت داده اند، تصویر می تواند ابزار مؤثرتری برای انتقال بخشی از مفاهیم تاریخی باشد.

از نظر کارگردان «ابوالعبد»، مزیت مستند تنها سرعت انتقال اطلاعات نیست، بلکه تصویر می تواند حس و فضای یک دوره تاریخی را نیز منتقل کند. به همین دلیل، اگر جای دوربین و زاویه نگاه درست انتخاب شده باشد، مستند می تواند تصویری باورپذیر و ماندگار از یک واقعه ارائه دهد.

سلمانی همچنین تأکید می کند، ثبت تصاویر و روایت های تاریخی، به ویژه درباره شخصیت هایی که زندگی شان بخشی از تاریخ معاصر را شکل داده است، ضرورتی فراتر از تولید یک اثر مناسبتی دارد.

نگرانی از آینده مستندسازی تاریخی

با این حال، نگاه کارگردان «ابوالعبد» به آینده تولید چنین آثاری چندان امیدوارکننده نیست. سلمانی باور دارد مستندسازی در سال های اخیر بیش از اندازه به تولیدات مناسبتی و سفارشی وابسته شده و حمایت پایدار از پروژه های پژوهشی و تاریخی کمتر دیده می شود.

او با اشاره به مستندسازانی که به دلیل شرایط اقتصادی، حرفه خود را کنار گذاشته اند یادآور می شود: وقتی امکان تأمین هزینه های یک پروژه مستقل و پژوهش محور وجود نداشته باشد، طبیعی است که تولید آثار جدی نیز کاهش پیدا کند.

به باور این کارگردان، کتاب و مستند هر دو برای ثبت تاریخ معاصر ضروری اند، اما هر کدام با محدودیت هایی روبه رو هستند. کتاب ممکن است به دست تعداد مخاطب کمتری برسد و مستند نیز بدون حمایت مالی و فرهنگی کافی، امکان تولید مستمر نخواهد داشت.

در ادامه حتما بخوانید نگاهی به مستندهای شاخص درباره شهدای مدافع حرم | قاب هایی برای قهرمانان بی ادعا

«زنگ امید»، روایت امید در میان دانش آموزان

در کنار «ابوالعبد»، علی سلمانی در مجموعه مستند اجتماعی «زنگ امید» نیز تجربه متفاوتی در کارنامه کاری خود ثبت کرده است. فصل دوم «زنگ امید» در حدود هجده قسمت تولید شده و این روزها در حال پخش از تلویزیون است. سلمانی کارگردانی دو قسمت آن را بر عهده داشته است.

او در این دو قسمت به سراغ دانش آموزانی می رود که هر کدام با تکیه بر ایده و توانایی خود، دست به ساخت یا تولید یک محصول زده اند.آنچه بیش از همه در این تجربه برای سلمانی پررنگ شده، نوع نگاه دانش آموزان به آینده است. او می گوید آن ها در سن و سالی که بسیاری از هم نسلانشان دغدغه های دیگری دارند، برای آینده برنامه دارند و با جدیت روی ایده هایشان کار می کنند.

یکی از قسمت هایی که سلمانی کارگردانی کرده، درباره یک دانش آموز دختر بروجردی است که یک نرم افزار با موضوع محیط زیست طراحی کرده است. چالش اصلی این قسمت از نگاه کارگردان، روایت داستانی بود که بخش عمده اتفاقات آن پیش از آغاز فیلم برداری رخ داده بود و تصاویر آرشیوی چندانی از آن وجود نداشت.

سلمانی برای حل این مسئله از الگوی معمول روایت تلویزیونی فاصله گرفته است، الگویی که به گفته او گاهی به چند مصاحبه، تعدادی عکس و بازگویی اتفاقات گذشته محدود می شود. کارگردان «زنگ امید» می گوید تلاش کرده این قصه ها را با استفاده از بازسازی و ساختار داکیودراماتیک دوباره روایت کند، اما در عین حال، انسجام داستانی هر قسمت را حفظ کند و اجازه ندهد روایت به تکرار بیفتد.

قسمت دیگری که سلمانی کارگردانی کرده به یک دانش آموز مشهدی اختصاص دارد. او برای کمک به مادرش، مسیر پژوهش در حوزه نانو را دنبال کرده است. مادر این دانش آموز به یک بیماری پوستی مبتلا بوده و محصول مشابه خارجی هم هزینه بالایی داشته و درمان قطعی محسوب نمی شده است. همین مسئله باعث شده دختر نوجوان از طریق فعالیت های علمی و حضور در جشنواره های دانش آموزی، به فکر تولید یک کرم با استفاده از فناوری نانو بیفتد.