دکتر یوسف بینا
شاعر و پژوهشگر
چماننده ی دیزه هنگام گرد
چراننده ی کرگس اندر نبرد
فزاینده ی باد آوردگاه
فشاننده ی تیغ از ابر سیاه
گراینده ی تاج و زرین کمر
نشاننده ی شاه بر تخت زر
به مردی هنر در هنر ساخته
خرد از هنرها برافراخته
این بیت های بسیار زیبا در شاهنامه فردوسی، سرآغاز نامه «زال» به «سام» در داستان پادشاهی «منوچهر» است؛ آنجا که زال به پدرش نامه می نویسد و او را می ستاید و از او می خواهد امکان ازدواجش با «روداوه» را فراهم آورد. فردوسی در این بیت ها از قول زال در ستایش سام می گوید: کسی که اسب سیاهش را در میدان جنگ به آرامی می راند و دشمنانش را فراوان می کشد و توفان را در میدان نبرد می افزاید و شمشیر از ابر سیاه می باراند و همواره انگیزه و عزم به دست آوردن وسایل سروری و جهان پهلوانی دارد و انسان شایسته را به شاهی منصوب می کند و با مردانگی فضیلت های بسیار به دست آورده و درعین حال خردمندی اش از فضایلش بیشتر است.
«چماننده» یعنی کسی که به آرامش به حرکت درمی آورد. «دیزه» یعنی اسب سیاه. «گرد» یعنی گردوغبار میدان جنگ. «چراننده ی کرگس اندر نبرد» یعنی به قدری از افراد دشمن می کشد که کرکس ها را برای خوردن لاشه ها در میدان جنگ می چراند. «گراینده» یعنی کسی که عزم و آهنگ برای کاری دارد. «زرین کمر» و ادوات زرین دیگر مانند «زرینه کفش» وسایل ویژه جهان پهلوانان است. «هنر» نیز معادل فضیلت های اکتسابی است.
جایگاه این بیت ها در تاریخ ادبیات فارسی منحصربه فرد است. نظامی عروضی در کتاب «چهارمقاله» که مقاله دوم آن یکی از نخستین نوشتارها و اظهارنظرها در بررسی شعر فارسی است، درباره این بیت ها چنین نوشته است: «در عجم سخنی بدین فصاحت نمی بینم و در بسیاری از سخن عرب هم.» نظامی عروضی با این جمله خواسته است بگوید که به استثنای سخن خدا و رسول و بزرگان دین، هیچ سخنوری در زبان های فارسی و عربی نتوانسته است به این شیوایی و زیبایی و چنین بی عیب و بی نقص سخنی بگوید.
گذشته از فرم این بیت ها که در والاترین و عالی ترین شکل ممکن سروده شده، محتوای آن ها نیز درخور اهمیت است؛ از این منظر که با توصیف ویژگی های «سام» به عنوان جهان پهلوان ایران در دوران اساطیری، در واقع مهم ترین کارکردهای مقام پهلوانی در شاهنامه فردوسی تشریح می شود: پهلوان همواره در میدان نبرد با دشمنان حضور دارد و در پیروزی بر آنان حماسه می آفریند؛ پهلوان پس از پادشاه بر همگان برتری دارد و سروری و سالاری او برای همه مردم روشن است؛ پهلوان نقش «شاه نشان» دارد یعنی اگر کشور بدون شاه بماند نباید خودش شاه شود بلکه باید انسان شایسته مقام فرمانروایی را بیابد و او را به مقام شاهی بنشاند؛ پهلوان این نقش ها و جایگاه را با خردمندی و پس از کسب فضایل به دست می آورد.