بنیامین یوسف زاده
خبرنگار
هندوانه ها تمام دشت را رو به سبزی برده اند؛ درست مثل یک زمین فوتبال پر از توپ های سبز. زمین های خشک و تفتیده دو سوی جاده خاکستری، شیره جانشان را برای این سرسبزی گذاشته اند و اندک اندک باید این سفره داری را به پایان برسانند. فصل برداشت است و کشاورزان سخت مشغول کار هستند. وانت های آبی، سپربه سپر منتظرند تا نوبتشان بشود، با هندوانه های درشت راهی شهر شوند و در آنجا بارشان را سوار کامیون هایی کنند به مقصد ناکجاآباد. هندوانه های «گل سرا» درست مثل محصولات مزارع «عنبرسرا»، «شهن آباد»، «صفی آباد»، «کاریزک»، «مرغزار»، «برزو»، «پاکدار» و خیلی از روستاهای اطراف تربت حیدریه، شیرین و آبدار است. اکبرآقا یکی دوتا از آن درشت ترهایش را بالاوپایین می کند و می شکند و با چاقوی دسته قرمزی که در دل سرخ هندوانه فرورفته است، جلویمان می گذارد و می گوید: «بفرمایید؛ چیز قابل داری نیست». او شاید نمی داند قابل داریِ تحفه ای که پیشکشمان می کند، به جز مهمان نوازی صمیمانه، مرهون آب بسیار زیادی است که برای دانه دانه محصولات جالیزش به خورد خاک داده است؛ آبی که در یکی از مناطق گرم ، خشک و کم بارش کشور صرف کاشت محصولی می شود که نه استراتژیک است، نه ثروت آفرین؛ محصولی که برای به عمل آمدن هر کیلو از آن به دست کم 150لیتر آب نیاز است و با این وجود به ثمن بخس به دامان میدان بار می رود؛ البته پنج هکتار زمینی که اکبرآقا دارد، مشتی است از نمونه یک خروار زمین و اگر بدانید 4هزار هکتار از زمینهای استانی چون خراسان رضوی هم اکنون زیر کشت محصول هندوانه آبی است و از هر هکتار در بدبینانه ترین حالت ممکن چیزی حدود سی تن محصول برداشت می شود، شاید بیشتر به عمق ماجرا و میلیون ها لیتر آبی که به صورت پنهانی از دشت های ممنوعه و ممنوعه بحرانی شرق کشور به یغما می رود، پی ببرید. در گرمای بیش از چهل درجه ای یک روز مرداد، دل به جاده های خشک استان زدیم و سر از جالیزهای کشت هندوانه و خربزه در چهل کیلومتری شهرستان تربت حیدریه درآوردیم.
چاه موتورهایی که همه جا هستند!
تابستان، روزهای شلوغ اکبرآقاست که به همراه چهار فرزند قدونیم قدش از صبح خروس خوان تا تنگ غروب، قامتش برای چیدن هندوانه های ریزودرشت از بوته ها خم می شود. انگشتان خاکی اش را رو به هرجا که می گیرد، نشانی از چاه موتوری می بینی که شیره جان دشت را چندده لیتربرثانیه می مکند. می گوید: هشت چاه در همین حوالی وجود دارد که هرکدامشان کفاف آبیاری سی هکتار زمین را می دهد؛ یعنی چیزی حدود 240هکتار از اراضی گلسرا و اطراف واکنافش با همین هشت حلقه سیراب می شوند.
سهمیه آب زمین های او از این چاه ها، هفته ای دوازده ساعت بیشتر نیست اما اکبرآقا به مدد استخر شانزده متری روبازش که در حواشی زمینهای بادام ساخته شده است، هم آب چاه را برای کشت های خود ذخیره می کند و هم آبی را که از دل کوه برایش سرازیر می شود. به گفته خودش وقتی نوبت آب رسانی به زمین هایش می شود، چیزی حدود سی لیتربرثانیه از چاه ها خروجی می گیرد؛ البته این نکته را هم می گوید که چاه های آب، دیگر مثل گذشته آن جان لازم را ندارند و خروجی شان روزبه روز کمتر می شود. اکبرآقا به تبخیر استخرش هم باور ندارد و می گوید تبخیر آن قدرها هم زیاد نیست.
خنده اش پاسخ سؤالم می شود وقتی از او درباره اینکه چرا در این گرمای هوا و کم آبی، خود را مشغول کاشت میوه های پرآب طلب می کند، می پرسم. با همان خنده می گوید: «اگر هندوانه نکارم، چه بکارم؟ چندسالی پیاز کاشتیم، جهادکشاورزی کمکی نکرد و روی دستمان باد کرد. گندم هم کاشتیم، ولی هنوز 100میلیون تومان پولمان را نداده اند. همچنین در زمینی که هفت سال زعفران داده است، نمی توان دوباره زعفران کاشت. در این فصل مجبوریم هندوانه و خربزه بکاریم؛ هم بازارش را دارد و هم ارزش زحمتش را». به گفته خودش هندوانه ها را کیلویی 10هزار تومان از او می خرند. معمولی هایش را در میدان های بار اطراف می فروشند و خوب ترهایش را راهی مشهد می کنند تا پس از تأمین نیاز این شهر، صادراتی هایش به کشورهای حاشیه خلیج فارس برود.
با این حال تاکستان و بادامستانی که اکبرآقا در جوار جالیز پر از هندوانه اش کاشته است، نشان می دهد که او از حالا برای سال های بعدش دست به کار شده است تا خودش آستین ها را بالا بزند و الگوی کشت پرمصرفش را اصلاح کند. او امیدوار است با ثمر دادن مزرعه بادامش که گیاهانی کم آبطلب را در دل خود جای داده است، اندک اندک با کاشت میو ه های جالیزی خداحافظی کند.
*پارسال 60تن؛ امسال 30تن
امیرحسین گلی هم جوانی بیست وچندساله است که روی زمین آباواجدادی خودش کار می کند. می گوید پارسال همین زمان، شصت تن در هر هکتار هندوانه برداشت می کردیم، اما امسال به دلیل تگرگ و مسائل دیگر این میزان به نصف کاهش پیدا کرده است.
می پرسم می دانی هر هندوانه حدود پانصد لیتر آب مصرف می کند؟ می خندد و می گوید: «نه بابا؛ این حرف ها هم نیست. نهایتا هر هندوانه دویست لیتر آب می برد». می پرسم حالا اصلا دویست لیتر؛ کم است؟ دوباره می خندد، گردنی کج می کند و این بار چیزی نمی گوید.
3بار یا 16بار آبیاری
به گفته امیرحسین، بستگی به نوع کشت دارد اما معمولا کشاورزان از زمان کاشت هندوانه تا زمان برداشت آن، سه بار به صورت جدی به زمین آب می دهند؛ موضوعی که حسین غلامی، یکی دیگر از کشاورزان شهرستان، طور دیگری برایمان تعریف می کند. آقای غلامی می گوید: زمین هندوانه در ابتدا هر هشت روز یک بار و وقتی هندوانه ها شکل می گیرند، هر چهار روز یک بار آبیاری می شود و درمجموع شاید پانزده تا شانزده بار نیاز باشد که زمین غرق در آب شود تا محصول به بهترین شکل به عمل بیاید. برای الگوی کشت جایگزین هم می توان کارهایی مثل کشت جارو که هر کیلویی از آن تا 50هزار تومان هم مشتری دارد، انجام داد اما کشت هندوانه وقت کمتری می خواهد و زحمت کمتری برایمان دارد.
دخل و خرجی که برابر نیست
هرچند از مزارع کاشت هندوانه تا دفتر مدیران و مسئولان مرتبط با کاشت و برداشت، چندین کیلومتر فاصله وجود دارد، بسیاری از آمار ریزودرشت مرتبط با بحران کم آبی و الگوی کشت را باید از اتاق های کارشناسان بیرون کشید. یکی از این اتاق ها، دفتر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای خراسان رضوی است که وقتی اعداد و ارقام دارایی و درآمد منابع آبی استان را برایمان فهرست می کند، تازه می توان اوضاع حاد آبخوان و سفره های زیرزمینی دشت های تشنه این خطه را درک کرد.
محمود ارجمندشریف، مدیر این دفتر، در پاسخ به این سؤال که چرا باید محصولی پرآب طلب همچون هندوانه در این منطقه از کشور با این وضعیت اسفبار آبی تولید شود، می گوید: «چون باور نکرده ایم که چالشی به اسم افت منابع آب زیرزمینی داریم. این فاجعه را نه من متخصص باور کرده ام، نه مردم، نه سیاسیون».
او سر درددلش باز می شود و ادامه می دهد: خراسان رضوی، یکی از استان های خشک کشور و دارای 37محدوده مطالعاتی است که حوزه آب آن ها نیز مشخص شده است. فقط دشت تربت جام این استان در طول 36سال، 46 متر افت سطح آب زیرزمینی داشته است؛ به معنای دیگر در این مدت، 5میلیاردو370میلیون مترمکعب از این آبخوان، آب برداشت کرده ایم. این رقم وقتی ملموس می شود که بدانید حجم سد بزرگی همچون «دوستی» در حالت سرریز چیزی حدود یک میلیاردو250میلیون مترمکعب است. دشت های دیگر استان هم حال وروز بهتری ندارند. دشت جوین با 27متر افت آب و 5میلیارد مترمکعب کاهش مخزن، در ردیف دوم قرار گرفته است و بعد از آن دشت های نیشابور، مشهد، سبزوار، مه ولات و خواف، رکورددار افت سطح آب زیرزمینی هستند.
به گفته او، از دشت مشهد در 39سال اخیر 3میلیاردو280میلیون مترمکعب آب برداشت شده که سبب افت 24متری این آبخوان شده است. تربت حیدریه هم در جدول میزان مصارف آبی، حال وروز بهتری ندارد و با یک میلیاردو350میلیون مترمکعب برداشت و با افت 23متری سطح آب زیرزمینی در مدت 35سال در رتبه هشتم جای گرفته است.
هدر دادن ثروت ملی به چه قیمت؟
مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه ای خراسان رضوی می افزاید: باید دید با این حجم آبی که از دشت های مختلف استان برداشت کرده ایم، چقدر توانسته ایم ثروت و محصولات راهبردی تولید کنیم. قطعا هندوانه، محصولی راهبردی نیست و درحقیقت روی محصولی مانور می دهیم که اصلا نیاز غذایی جامعه محسوب نمی شود. این نوع کشت، هدر دادن منبع ارزشمندی به نام آب است و سال های بعد مجبوریم چندبرابر درآمدی که از این محل داشته ایم، صرف کنیم تا شاید این کسری جبران شود.
مصرف در 25سال؛ جبران در 50سال
او که معتقد است به اندازه ای که انرژی و آب مصرف می کنیم، پول از نتیجه آن کسب نمی کنیم، می گوید: در استان در مدت 25سال اخیر چیزی حدود 33میلیارد مترمکعب آب از ذخایر زیرسطحی برداشت شده است که اگر بخواهیم این میزان به آبخوان بازگردد، در شرایط انقباضی شدید، شاید بیش از پنجاه سال طول بکشد.
ارجمندشریف این نکته را هم می گوید که نباید دچار اشتباه استنتاجی شویم و صرفا کاشت یک محصول را بررسی کنیم. درحال حاضر مصرفمان 10برابر بیشتر از قدرت تولیدمان است و باید به این نکته توجه کنیم.
هر مترمکعب آب؛ فقط 30تومان
در ادامه، مشاور مدیرعامل شرکت آب منطقه ای خراسان رضوی دلیل این گیروگرفت را، ارزان بودن فیزیک آب می داند و می گوید: برای یک مترمکعب یا هزار لیتر آب که یک تن وزن دارد، رقمی که پرداخت می شود، فقط سی تا تک تومانی است و مادامی که این تعرفه گذاری برای مایع حیاتی وجود دارد، نباید منتظر تغییر الگوی کشت محصولاتی پرآب طلب چون هندوانه و خربزه در استان و به تبع آن در جای جای ایران باشیم.
علیرضا طاهری اشاره ای به قیمت آب آشامیدنی بسته بندی می کند و ارزش واقعی هر مترمکعب آب را با این قیاس، چیزی حدود 20 تا 30میلیون تومان می داند.
به گفته او، میوه های جالیزی همچون هندوانه طوری تولید می شوند که پول حمل ونقل و جابه جایی شان هم در نمی آید و با این حال به ادامه کشت محصولی با این همه چالش اصرار می ورزیم. هرچند الگوی کشت، بیشتر تابع اقتصاد کشاورز است، نمی توان ذخایر مهم و حیاتی آب را به دلیل سودآوری و درآمدزایی بیشتر برای برخی افراد، فدای مصالح جامعه کرد.
او این سؤال را که چرا با علم به تمام این مسائل، جلوی این گونه کشت ها گرفته نمی شود، این گونه پاسخ می دهد: «در مملکتمان بیشتر از اینکه نیاز به نابغه داشته باشیم، نیازمند آدم پیگیر هستیم. قطعا 51درصد کار یک آدم معمولی پیگیر، بهتر از 99درصد کار یک آدم نابغه غیرپیگیر است. اگر این موضوع را هم به صورت ویژه پیگیری کنیم، بی شک اتفاقات خوبی در زمینه الگوی کشت خواهد افتاد».
به جای هندوانه چه بکاریم؟
به جای هندوانه چه چیزی بکاریم؟ پاسخ این سؤال را معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهادکشاورزی خراسان رضوی با آمار و ارقامی می دهد که نشانگر آن است که استانمان دست برتری در تولید محصولاتی همچون داروهای گیاهی دارد.
البته محمد میری بر این باور است که با اقدامات ترویجی انجام شده در یک دهه اخیر و توجیه کشاورزان درباره وضعیت آبی دشت های ممنوعه، سطح زیرکشت محصولاتی همچون هندوانه و خربزه این استان به شکل تأمل برانگیزی کاهش پیدا کرده است. آمارهایی که او می دهد، به این نکته اشاره می کند که میزان کشت هندوانه آبی در جالیزهای استان از 5هزارو440هکتار سال گذشته با 25درصد کاهش درحال حاضر به رقمی حدود 4هزار هکتار رسیده است. این میزان به جز 2هزارو200هکتار زمین دیمی است که زیرکشت هنداونه آجیلی رفته است. این آمار درباره کشت خربزه هم صدق می کند و حاکی از کاهش 9درصدی سطح زیرکشت این محصول در نقاط مختلف خراسان رضوی است.
وی با اشاره به 23هزار هکتار سطح زیرکشت هندوانه و خربزه در استان، بر این باور است که با وجود پرآب طلب بودن این محصولات، تغییر در روند کشت و اقداماتی همچون به زراعی، اجرای مالچ و کشت نشایی، 50 تا 60درصد بر بهره وری آب تأثیرگذار بوده است.
به گفته او، یکی از دلایل مهم استمرار کشت این محصولات، کوتاهی دوره کاشت و مزیت های اقتصادی نسبت به سایر محصولات بهاره به شمار می آید، اما در این میان کشاورزان می توانند به سمت کاشت گیاهان مقرون به صرفه تری همچون گیاهان دارویی یا پسته حرکت کنند. درحال حاضر بیش از 27هزارهکتار از اراضی استان، زیرکشت گیاهان دارویی قرار دارد که درکنار مختصات اقتصادی بالا، نیازمند آب کمی برای رشد است.
همه باید پای کار الگوی کشت بیایند
معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهادکشاورزی خراسان رضوی به تدوین الگوی کشت در دهه80 اشاره می کند و در پاسخ به سؤالی درباره چرایی اجرانشدن دقیق این الگو می گوید: این الگو برای هر شهرستان بنا بر اقتضائات و محدودیت های منطقه ای با تأکید بر کاشت محصولات مزیت دار، تدوین شده است و با این حال، اجرای آن یک هم افزایی بین بخشی را می طلبد و نباید تمام انتظارات را از مجموعه ای همچون جهاد کشاورزی داشت.
از میری درباره سطح قاطعیت و میزان اهتمام ویژه برای اصلاح الگوی کشت و جایگاهی که سازمان جهادکشاورزی در این زمینه دارد، می پرسم. او شمار بهره برداران حوزه کشاورزی خراسان رضوی را بیش از 337هزار نفر و سطح زیرکشت محصولات مختلف در این استان را افزون بر 850هزار هکتار اعم از باغی و زراعی اعلام می کند و می گوید: تا همین چند سال قبل، میزان کشت هندوانه آبی در شهرستانی همچون تایباد، بیش از 4هزار هکتار بود و در حال حاضر سطح زیرکشت مجموع استان به این رقم رسیده است، پس قاطعیتی برای این موضوع هست و اگر همه دستگاه ها پای کار بیایند، قطعا سند الگوی کشت می تواند زمینه ساز اتفاقات خوبی در این حوزه شود.