حسین بیات
روزنامه نگار
خلیجفارس از کهنترین آبراههایی به شمار میآید که بشر شناخته است. آرنولد ویلسون، کمیسر مدنی بریتانیا در بغداد و مأمور اداره سیاسی هندوستان، در کتاب راهنمای «خلیجفارس» نوشته است: «هیچ شاخابهای در گذر زمان اینچنین موردتوجه زمینشناسان، باستانشناسان، جغرافیدانان، بازرگانان، سیاستمداران و کارشناسانِ راهبردهای نظامی نبوده است.» موقعیت خاص جغرافیایی، شرایط ویژه اقتصادی، اجتماعی و سیاسی این آبراه، خلیجفارس را از سه هزار سال پیش از میلاد به راه ارتباطی و محل مبادله کالا و تجارت، میان شرق و غرب جهان تبدیل کرده و بدین سبب همواره موردتوجه قدرتها و حاکمیتهای مختلف در اعصار و قرون گذشته قرار داشته است. امروز روز ملی خلیج فارس است. خلیجی که این روزها در میانه جنگ، بیشتر از گذشته بر اهمیتش افزوده شده است.
*اطلاعات این گزارش از تارنمای اندیشکده مطالعات خلیجفارس گزینش شده است.
*خلیجفارس را بهتر بشناسیم
خلیجفارس پس از خلیج مکزیک و خلیج هودسن، سومین خلیج بزرگ جهان محسوب میشود. مشخصات جغرافیایی و وضعیت توپوگرافی خلیجفارس در مراکز رسمی و منابع معتبر با تفاوتهایی اندک ذکر شده است. تقریبا تمامی منابع و مآخذ معتبر، خلیجفارس را دریای نیمه بستهای میدانند که با عرض ۲۰۰ تا ۳۰۰ کیلومتر و با وسعت حدود ۲۲۶ هزار کیلومترمربع، در جنوب ایران واقع شده است و سرزمین ایران و شبهجزیره عربستان را از یکدیگر جدا میکند و بهواسطه تنگه هرمز به دریای عمان و از این طریق به آبهای آزاد بینالمللی متصل میشود. عمق متوسط آن ۳۵ متر است و عمیقترین بخش آن در نزدیکی تنگه هرمز واقع است که ژرفایی تا ۱۶۵ متر دارد ولی میانگین آن در کنارههای ساحل ۷۴ تا ۹۲ متر است.
آرنولد ویلسون اما عریضترین بخش آن را ۱۸۰ مایل و عمیقترین نقطه آن را ۹۳ متر و در ۱۵ کیلومتری تنب بزرگ و کمعمقترین بخش آن را در غرب بین ۱۰ تا ۳۰ متر، طول آن از دهانه اروندرود در شمال غربی تا تنگه هرمز در جنوب شرقی حدود ۸۰۵ کیلومتر دانسته و عرض آن را میان ۵۶ تا ۲۸۸ کیلومتر متفاوت میداند. بر اساس اطلاعات همین منبع عرض متوسط خلیجفارس ۱۹۰ کیلومتر و کمترینِ آن (تنگه هرمز) حدود ۵۶ کیلومتر و امتداد خلیجفارس از جنوب شرقی (ساحل عمان) به سمت شمال غربی (دهانه اروندرود) حدود ۷۳۵ کیلومتر است.
هشت کشور ایران، عمان، عراق، عربستان سعودی، کویت، امارات متحده عربی، قطر و بحرین در کناره خلیجفارس قرار دارند. از نظر ریختشناسی، خلیجفارس نامتقارن و شیب ساحل عربی (جنوبی) آن آرامتر از ساحل ایرانی (شمالی) است. شیب بخش جنوبی بسیار آرام (۳۵ سانتیمتر هر کیلومتر) و تغییرات شیب بخش شمالی ۱۷۵ سانتیمتر در هر کیلومتر است.
خلیجفارس با قرارگیری در منطقه پرفشار جنب حاره، بارشی ناچیز دارد و به سبب تبخیر شدید، بسیار خشک است. برایناساس، آبوهوای منطقه خلیجفارس از نوع اقلیم بیابانی و نیمهبیابانی است که با درجهحرارتهای بالای تابستانی و خشکی در طول سال مشخص میشود.
خلیجفارس به سبب درجه بالای گرمای آب (بیش از ۳۰ درجه سانتیگراد در ماه ژوئیه / تیر) و تراکم نمک (تا بیش از ۴۰ در هزار) شهرت دارد؛ حداکثر گرمای سطح آب برابر ۶/۳۵ درجه، مقادیر میانگین ۳۰ تا ۳۲ درجه سانتیگراد و در ماه فوریه (بهمن) ۱۵ تا ۲۲ درجه سانتیگراد است. مقادیر زیاد درجهحرارت عامل تعیینکننده زندگی گیاهی و جانوری در منطقه خلیجفارس به شمار میآید. بدین ترتیب، تنوع گونهها محدود است. همچنین درجه شوری آب دریا ۷/۳درصد تا بیش از ۴درصد است که در بخش ساحلی عربی تا ۷درصد هم میرسد.
به سبب مقادیر زیاد تبخیر (بیش از ۲ هزار میلیمتر در سال)، فقدان محض آب در خلیجفارس مطرح است. آب شیرین دریایی (از اقیانوس هند)، با مقدار شوری ۵/ ۳۶ تا ۳۷ در هزار از طریق تنگه هرمز وارد آبهای خلیجفارس میگردد و در جهتی خلاف عقربههای ساعت با جریانهای شمالی در طول کرانههای ایران و جریانهای جنوبی در طول سواحل عربستان به حرکت در میآید. فاصلهگرفتن از تنگه هرمز با کاهش مواد غذایی (موجود در آب) و افزایش شوری همراه است.
بهاستثنای بخش جنوبی که جزرومد یکروزه دارد، این دریا دارای جزرومد عمدتا نیمروزی است که در بهار تا ۳/۲ متر میرسد.
*جزایر و بنادر مهم خلیجفارس
خلیجفارس جزایر متعدد و پراکندهای دارد که بسیاری از آنها عاری از سکنه و مورد اختلاف کشورهای ساحلی و برخی از آنها در بخش غربی تنها انباشتی از گلولای و رسوبات ناشی از رودخانههای منطقه از جمله کرخه، فرات و کارون است. در این آبراه از شرقیترین تا غربیترین نقطه آن در شمال و جنوب، بیش از ۴۰ بندر بزرگ و کوچک با کارکردهای مختلف صادرات نفت، گاز، پتروشیمی، کالاهای عمومی، شیلات یا حملونقل مسافر مشغول فعالیتاند. مهمترین این جزایر، بنادر و پایانههای نفتی به تفکیک کشورهای ساحلی به شرح زیر است:
ایران
بیش از ۳۴ جزیره در خلیجفارس متعلق به ایران است که مهمترین آنها عبارتاند از: کیش، قشم، تنب بزرگ، تنب کوچک، ابوموسی، لاوان، شتور، هندرابی، فرور بزرگ، فرور کوچک، سیری، لارک، ناز، هرمز، هنگام، خارک، خارکو، عباسک، میر مهنا، فارسی، نخیلو، تهمادو، گرم، امالکرم، شیخ الکرامه، شیف، متاف، مرغی، چراغی، امسیله، سهدندون، مولیات، مینو، خور موسی، بونه، دارا، قبر ناخدا، زرکوه و سیر ابونعیر یا آریایی. بنادر مهم ایران در خلیجفارس هم عبارتاند از: چابهار، شهید رجایی، شهید باهنر، بندرعباس، امام خمینی، بوشهر، خرمشهر، آبادان، عسلویه، لنگه و گواتر.
امارات متحده عربی
امارات متحده عربی، مدعی داشتن بیش از ۲۰۰ جزیره بزرگ و کوچک است که مهمترین آنها در خلیجفارس عبارتاند از ابوالابیض، ارزنه، الرفیق، امالحطب، امقصار، بزم شرقی، بزم غربی، بشوم، بوکشیشه، بوکعل، ثمیریه، جراب، جزایر غاغه، ابوظبی، داس، غُراب، غشا، نخل، جمیره، جنانه، حالة المُبَرَز، حالة حَیل، حمریه، خصیفه، دعسه، دلما، سعدیات، سلع، سُلَیه، شراعوه، شویهات (مشهت)، صیر بنییاس، غسبی، قرنین، قفای، مَرَوَح، مکاسیب، یاسات سفلی و علیا و العالم. بنادر مهم این کشور در خلیجفارس هم دوبی، عجمان، شارجه، رویس، ام النار، بندر الخلیفه، جبل علی، فاتح و الخالد هستند.
بحرین
این کشور کوچک جزیرهای خلیجفارس دارای ۳۳ جزیره است که مهمترین آنها بحرین، محرق، بدیع، حوار، نبیه صالح، ستره، امالصبان، امالنعسان و وجد هستند.
کویت
از جزایر این کشور میتوان از امالمرادم، امالنمل، بوبیان، جزیره کبر، عوهه، فیلکه، قاروه، مسکان و وربه نام برد. همچنین بنادر مهم کویت عبارتاند از بندرالاحمدی، عبدا... ، شویخ و بندرکوچک دوحه که مخصوص بارگیری و تخلیه لنجهای چوبی است.
عمان
جزایر مهم عمان عبارتاند از سلامه، مسندم، غنم، حلانیات (در مقابل ساحل صلاله) و تلگراف. بنادر قابوس، ریسوت، مسقط و الفحال نیز از مهمترین بنادر این کشور محسوب میشوند.
عربستان سعودی
جزایر عربی، کران، کورین، جنا، جرید، تاروت، ابوعلی، باطنه، جنه، مقطع، حرقوص، در مالکیت عربستان هستند. این کشور بیش از ۲۰ بندر بزرگ و کوچک در خلیجفارس و دریای سرخ دارد که مهمترین آنها در خلیجفارس عبارتاند از دمام، راس التنوره، الجبیل (بندر صنعتی فهد)، رأس الغار، رأس الخفجی، جعیمه، و عبدالعزیز.
عراق
حجام تنها جزیره متعلق به عراق در خلیجفارس است. این جزیره در ورودی تالاب الزبیر و در نزدیکی بندر امالقصر در استان بصره واقع شده است. همچنین در طول ۵۳ کیلومتر مرز دریایی این کشور در خلیجفارس، سه بندر مهم امالقصر، بصره و فاو قرار دارد.
تاریخ مکتوب یک خلیج
بنا بر آنچه از نوشتههای مورخان و جغرافیدانان کهن بر میآید این است که فنیقیان که نخستین اقوام دریانورد جهان به شمار میآیند، از خلیجفارس برخاستهاند و سومریان، کلدانیان، آشوریان، عیلامیان و بابلیان بر این پهنه آبی دریانوردی کردهاند.
خلیجفارس در دوران باستان تحت حاکمیت دولتهای هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان بوده و باتوجهبه موقعیت تجاری و سوقالجیشی آن، پهنه دریانوردی اقوام گوناگون، بازرگانان و دریانوردان از نواحی مختلف و ملیتهای متفاوت از جمله چین و هند بوده است که برای تجارت و دادوستد به این منطقه رفتوآمد داشته و برای فروش و مبادله کالا در شهرهای ساحلی خلیجفارس فرود میآمدهاند. خلیجفارس برای ساسانیان آنچنان اهمیت داشته که نیروی دریایی آنان در سدههای چهارم و پنجم و ششم میلادی، نیروی یگانه در پهنه خلیجفارس و اقیانوس هند به شمار میآمده است.
پس از حمله اعراب مسلمان به ایران نیز خلیجفارس بهویژه در سدههای میانی دوره اسلامی موردتوجه جغرافیدانان مسلمان قرار داشت و در نوشتههای تاریخی، جغرافیایی و ادبی دانشمندان اسلامی، هریک از منظری به ابعاد و جنبههای مختلف این پهنه دریایی پرداخته و غالبا در آثار خود، این منطقه و جزایر، بنادر، آبادیها، مشخصات منطقهای و بومی و حتی آبوهوایی آن را توصیف کردهاند. کتابهای فتوح الشام از محمد بن عبدا... واقدی (م. ۲۰۸قمری)، الطبقات الکبری از ابن سعد (م. ۲۳۰قمری)، اخبار الطوال ابن قتیبه دینوری (م.۲۸۲قمری) تاریخ یعقوبی (م. ۲۹۲قمری)، از جمله این آثارند که هر یک در مطالب خود به دلیلی به خلیجفارس تحت عناوینی چون دریای فارس، دریای پارس، خلیج الفارسی، خلیج العجم، بحر العجم و... اشاره داشته و درباره آن مطالبی را نگاشتهاند.
در دورههای بعدی و پس از حمله مغولان به ایران، نیز منابع و آثار قابلاعتنایی تألیف شده که هر یک درباره دریای فارس (خلیجفارس) مطالبی را به رشته تحریر درآوردهاند که مهمترین آنها عبارتاند از الکامل فی التاریخ از ابن اثیر(م.۶۳۰قمری)، آثار البلاد و اخبار العباد از زکریای قزوینی(م.۶۸۲قمری)، نخبه الدهر از شمس الدین الدمشقی الانصاری (م. ۷۲۷قمری) نزهه القلوب حمدا... مستوفی (م۷۵۰قمری)، کتاب نهایه الارب و فنون الادب از شهاب الدین النویری (م.۷۳۳قمری) خریده العجائب ابن الوردی (م. ۷۴۹قمری)، صبح الاعشاء فی صناعة الانشاء از ابو العباس القلقشندی (م. ۸۲۱قمری) جهاننما تألیف حاج خلیفه کاتب چلبی (م.۱۰۶۷قمری) که هر یک بهتفصیل یا بهاختصار به موضوع دریای پارس (خلیجفارس) پرداخته و درباره جنبههای مختلف آن مطالبی نوشتهاند.
از سدههای هشتم و نهم هجری به بعد یعنی در قرون پانزده و شانزده میلادی و همزمان با پیشرفت علوم از جمله دانش جغرافیا که عبارت «دریای فارس» بهتدریج جای خود را در ادبیات جغرافیایی به عبارت «خلیجفارس» میدهد، آثار بسیار متنوعی توسط جغرافیدانان، مورخان، سیاسیون و سفرنامهنویسان درباره خلیجفارس و سواحل و آبادیهای اطراف آن و مشخصات اجتماعی و فرهنگی و تحولات سیاسی این آبراه تألیف شده که تقریبا در تمامی آنها علاوه بر ایرانی بودن این خلیج، بر اهمیت همهجانبه این منطقه خصوصا از نظر اقتصادی، سیاسی، ژئوپلتیکی و ژئواستراتژیکی و منابع انرژی نیز تأکید شده است.
*دلارهای عربی و نام جعلی
این پهنه آبی بزرگ از زمان باستان تاکنون، پیوسته «دریای پارس» یا «خلیجفارس» نام داشته است تا آنجا که این نام را قدیمیترین نام یک دریا بهحساب آوردهاند. کهنترین سند بازمانده که از دریای پارس یاد میکند، به کتیبههای داریوش اول در مصر بازمیگردد که به هنگام حفر آبراههای که مصر (دریای سرخ) را به [دریای] پارس متصل میساخت، از دریای پارس، دریایی که از پارس میآید، یاد میکند.
یونانیها خلیجفارس را یکی از دریاهای چهارگانه منشعب از اقیانوس عظیمی که بر دنیا احاطه دارد میدانستهاند و این موضوع در آثار بسیاری از جغرافیدانان یونان کهن از جمله استرابو که مقارن میلاد مسیح میزیسته است و به پدر جغرافی معروف بوده میتوان مشاهده کرد. پیش از او نیز اراتوستنس (۲۷۵-۱۹۵قبل از میلاد) جغرافیدان و اخترشناس یونانی که یکی از کهنترین نقشههای جغرافیایی از جمله نواحی ایران متعلق به اوست، نام خلیجفارس را در نقشه خود به شکل دریای پرسیس آورده است.
بنابراین فارغ از آنکه نویسنده این منابع و آثار ایرانی، عرب یا از دیگر ملیتها باشد، در تمامی مکتوبات، اسناد و نقشهها، نام این آبراه دریای پارس یا خلیجفارس ذکر شده و هیچ یک از آنها اشارهای به نام دیگری برای این منطقه نداشتهاند. با اینهمه، معلوم نیست که نام مجعول «خلیج عربی» دقیقا از چه زمانی به کار برده شد؛ ظاهرا بهکارگیری این نام مجعول اولینبار در مکاتبات نماینده انگلیس در بحرین و سپس توسط جمال عبدالناصر در دهه ۱۹۵۰ میلادی / ۱۳۳۰ خورشیدی صورت گرفت. در پیِ آن، رژیم بعث عراق پس از کودتای ۱۹۵۸ میلادی / ۱۳۳۷ خورشیدی، برای نفوذ در بین شیخنشینان خلیجفارس، از این نام استفاده کرد که البته سه هفته پس از آن، کاربرد این نام جعلی مورد اعتراض رسمی ایران قرار گرفت. در ۱۹۶۸ میلادی، تمامی کشورهای عرب، شامل شیخنشینهای خلیجفارس، قوانینی مبنی بر اجباری کردن کاربرد نام جعلی «خلیج عربی» در تمام روابط خارجی خود گذراندند. در آغاز دهه ۱۹۷۰ میلادی / ۱۳۵۰ خورشیدی، نقشههایی به زبان انگلیسی و با نام مجعول «خلیج عربی» در کشورهای عرب ساحل غربی و جنوبی خلیجفارس به چاپ رسید. برای هویتبخشی بیشتر به این نام مجعول، با همکاری کشورهای عضو شورای همکاری خلیجفارس، دانشگاهی در بحرین با عنوان مجعول «خلیج عربی» تأسیس شد. در عرصه رسانهها نیز تا ۱۹۷۷ میلادی / ۱۳۵۶ خورشیدی، هیچگاه از نام جعلی «عربی» برای این دریا استفاده نشده بود. خبرگزاری شینهوا (چین) نخستین خبرگزاری بود که از این عنوان استفاده کرد. در واقع، با گسترش نفوذ نفتی کشورهای عرب ساحل غربی و جنوبی خلیجفارس، عنوان «عربی» بیشتر توسط همین کشورها به کار میرفت و این نام جعلی تا اواخر دهه ۱۹۷۰ میلادی، در عرصه جهانی و خارج از شبهجزیره عربستان کاربرد چندانی نداشت. متعاقب این تحولات و با تلاشهای ایران و فعالیتهای رسمی و غیررسمی انجام شده و اعتراضات متعدد در بهکارگیری نام مجعول برای این آبراه شناخته شده بینالمللی، در نهایت سازمان ملل در ۱۸ اوت ۱۹۹۴ میلادی (۲۷ مرداد ۱۳۸۳ خورشیدی) با صدور بخشنامهای بر استفاده از نام کامل «خلیجفارس» در تمامی اسناد، انتشارات و بیانیههای سازمان ملل و همزمان بر عدم کاربرد هرگونه عنوان مخفف این نام، بهصورت «خلیج»، حتی به دنبال تکرار نام اصلی، تأکید کرد.
*اهمیت خلیجفارس و تنگه هرمز
خلیجفارس که ایران را به واسطه همجواری با دریاها و اقیانوسهای بینالمللی، به سایر کشورهای جهان متصل میسازد، در روزگاران گذشته مسیر و محل بسیار مناسبی برای مبادله کالا و تجارت و دادوستد بین کشورها نیز بهحساب میآمد. اهمیت خلیجفارس در دوره صفویه نیز بیشتر به رونق تجاری بازرگانی در خلیجفارس و هرمز بهعنوان شاهراه تجارت شرق و غرب برای مبادلات کالاها و محصولات چین و هند و خاور دور به اروپا و بیزانس و روم باز میگشت. ضمن آنکه با اقدام دولت عثمانی در بستن راه ابریشم، خلیجفارس به تنها راه تجاری بسیاری از کشورها تبدیل شد و انگیزه مناسبی را نیز میان دولتهای اروپایی نظیر پرتغال، انگلیس، هلند و فرانسه برای رقابت در تسلط بر این منطقه ایجاد کرد و موجب رقابتی شدید میان آنها شد. متأسفانه ضعف حکومت مرکزی در اواخر دوران صفویه به تسلط صد و بیستساله استعماری و امتیازات فراوان و ایجاد محدودیت شدید برای تجار محلی در بهرهبرداری از این مزیت طبیعی منجرگشت. اما شاهعباس صفوی توانست این لکه ننگ را از تاریخ ایران برچیده و تسلط انحصاری یک استعمارگر را بهصورت مشروط و با محدودیتهایی خاتمه دهد.
با سقوط صفویان (۱۱۳۵قمری) توسط افغانها و هرجومرج سیاسی ناشی از آن، نفوذ و اقتدار ایران در خلیجفارس کاملا از دست رفت. در دوره نادرشاه سرزمین عمان دوباره (چون دوره صفویه) به ایران برگشت و ایرانیان توانستند با سلطه بر سرزمینهای جنوبی خلیجفارس، این دریا را بهعنوان دریای داخلی ایران درآورند. متأسفانه پس از قتل نادرشاه فتوحات او نیز بهسرعت از دست رفت و به دنبال آن در دوره قاجاریه توجهی به امنیت سواحل خلیجفارس نشد تا اینکه در زمان ناصرالدینشاه با کشف منابع عظیم نفت در ایران و منطقه، موقعیت ایران و خلیجفارس، در چارچوب سیاستها و روابط بینالمللی قرار گرفت و به محلی برای رقابت کشورهای قدرتمند تبدیل شد. در همین حال سقوط «آل مذکور» یکی از طوایف قدرتمند عرب در بوشهر و سیاست امیرکبیر در کوتاهکردن دست بیگانگان از امور ایران، موجب تحکیم و تثبیت حاکمیت قاجار در خلیجفارس شد.
پس از انقراض سلسله قاجار و در آغاز سلسله پهلوی، شرایط ایران در خلیجفارس چندان مساعد نبود. دخالتهای انگلیس در کشورهای منطقه و بستن قراردادهای متعدد با شیوخ و حکام، موجبات حضور و نفوذ آنان در کلیه شئون این ناحیه را فراهم کرده بود. ازسویدیگر ایران تجهیزات دریایی قابلتوجهی برای حفاظت و حراست از حق حاکمیت خود در خلیجفارس نداشت. بهتدریج در دوره رضاخان و خصوصا دوره محمدرضا پهلوی و در چارچوب استراتژی کشورهای فرامنطقهای و مشخصا آمریکا ایران به تقویت تواناییهای دریایی خود در خلیجفارس پرداخت.
به هر روی خلیجفارس را میتوان مهمترین منبع و مخزن نفتی جهان نامید که تحولات سیاسی و اقتصادی آن بدون تردید نقشی تعیینکننده در اقتصاد جهانی و رشد و توسعه بینالمللی دارد. ذخایر اثبات شده نفتی در این منطقه بر اساس کشفیات جدید و آخرین آمارهای موجود منتشره از سوی مؤسسات مختلف از جمله اداره اطلاعات انرژی آمریکا و مؤسسه نفت انگلیس، سازمان صادرکنندگان نفت (اوپک) بالغ بر ۷۲۰ بیلیون بشکه برآورد شده که بیش از ۵۵درصد ذخایر کل جهان است. ذخایر گاز در این منطقه که جزو سوختهای پاک محسوب میشود بالغ بر ۷۰ میلیارد مترمکعب برآورد شده است. مطابق آمارهای منتشره بیش از ۲۵درصد از نیاز جهانی نفت از خلیجفارس تأمین میشود که این مقدار از نفت، روزانه از طریق ۸۰ تا ۱۰۰ فروند کشتیهای غولپیکر از خلیجفارس و تنگه مهم و استراتژیکی هرمز میگذشت. مدیریت این تنگه در حال حاضر با ایران است، ازاینرو کشتیهای اندکی از آن
عبور میکنند.