واشنگتنپست گفته است که برخی مقامهای غربی مدعیاند روسیه اطلاعاتی برای هدفقراردادن تأسیسات و تجهیزات آمریکایی در اختیار ایران گذاشته است؛ البته مسکو این ادعا را رد کرده است. انتشار این خبر سبب شده است مسئله موضعگیری روسیه در جنگسومتحمیلی بیش از گذشته موردتوجه قرار بگیرد. آمارها نشان میدهد که از سال۲۰۲۱، تجارت 6کشور عضو شورای همکاری خلیجفارس با روسیه بیش از 7برابر شده است. این کشورها از تحریمهای غرب علیه روسیه تبعیت نکردهاند. روسیه در بیانات رسمی خود، ایران را «شریک راهبردی» اما کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس را «دوستان خوب» خطاب میکند. از آغاز جنگ آمریکا علیه ایران وزیر خارجه روسیه بهطور مداوم با همتایان خود در همه کشورهای عربی حوزه خلیجفارس تماس داشته و حمایت خود را از حاکمیت آنها اعلام کرده است؛ بااینحال همین کشور روسیه همراه با چین بهعنوان 2عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل، قطعنامه پیشنهادی بحرین بهعنوان رئیس دورهای شورای امنیت در ماه آوریل2026 درباره تنگه هرمز را وتو میکند.
برای بررسی دلایل موضعگیری روسیه در جنگسومتحمیلی میتوان از تمثیل عروسکهای چوبی معروف به «ماتروشکا» استفاده کرد. عروسکهای ماتروشکا از چوب ساخته و بهصورت توخالی طراحی میشوند. هرعروسک درون دیگری قرار میگیرد، بهطوریکه کوچکترین عروسک کاملا یکتکه است و در دل بزرگترین عروسکها جا میگیرد. ماتروشکا، نماد فرهنگ روسی محسوب میشود.
در لایه اول، روسیه و بلاروس در بیانیهای مشترک، تجاوز نظامی ایالات متحده و رژیم صهیونیستی علیه جمهوریاسلامیایران را بهشدت محکوم میکنند. این بیانیه که در یازدهمین کنفرانس بازنگری اعضای NPT صادر شد، اقدامات مذکور را غیرقانونی و تجاوزی مسلحانه به یکی از اعضای رسمی پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای برمیشمارد. محکومیت صریح تجاوز به ایران و وتوی قطعنامههای آمریکا را باید فقط به دید یکی از لایههای عروسک ماتروشکا دید.
در لایه دوم، روسیه در بیانات رسمی خود از ایران بهعنوان «شریک راهبردی» یاد و همچنین بر امنیت کشورهای عربی حاشیه تأکید میکند. روسیه با وجود همکاری با ایران، سعی کرده است در تقابلهای مستقیم تهران با کشورهای عربی حوزه خلیجفارس وارد نشود.
در لایه سوم، دیمیتری پسکوف، سخنگوی کاخ کرملین، اعلام میکند مسکو معتقد است که در مناقشه ایران نباید بهسوی اقدام نظامی بازگشت. روسیه برای انجام هرگونه تلاش میانجیگرانه با هدف حلوفصل مناقشه ایران و برقراری صلح تضمینشده در منطقه اعلام آمادگی میکند.
در لایه چهارم، پس از شروع جنگ روسیه و اوکراین، کشورهای غربی بهرهبری آمریکا و اروپا تحریمهای گستردهای علیه انرژی روسیه اعمال کردند. هدف این تحریمها، کاهش درآمدهای مسکو بود؛ بااینحال در پی حمله مشترک آمریکا و رژیم صهیونی به ایران و اختلال در مسیرهای انرژی، بازار جهانی با فشار بیسابقهای مواجه شد. در واکنش به این مسئله وزارت خزانهداری آمریکا در ۱۶آوریل یک معافیت موقت تحریمی برای صادرات نفت روسیه تا ۱۶مه صادر کرد که امکان ورود حجم بیشتری از نفت روسیه به بازار جهانی را فراهم کرد. این یعنی جنگ فرصتی برای افزایش درآمدهای نفتی روسیه فراهم کرد.
در لایه پنجم، روسیه در سیاست خارجی خود، کشورهای پیرامونی و همسایه را در چارچوب مفهوم «خارج نزدیک» تعریف میکند؛ حوزهای که برای امنیت و نفوذ استراتژیک مسکو اهمیتی ویژه دارد. این مفهوم 3سطح دارد: «خارج نزدیک نزدیک» با محوریت اوکراین، «خارج نزدیک میانه» شامل قفقاز و آسیای میانه و «خارج نزدیک دور» که ایران و افغانستان را دربر میگیرد. هرچند ایران در سطح سوم قرار میگیرد، اما از نظر ژئوپلیتیکی و امنیتی برای روسیه جایگاهی مهم دارد. مسکو برای مدیریت این حوزهها از ابزارهایی چون روابطاقتصادی و نظامی، رقابت و فشار استفاده میکند.
بررسی این 5لایه نشان میدهد که سیاست منطقهای روسیه بر حفظ موازنه قدرت در خاورمیانه استوار است؛ بهگونهای که مسکو میکوشد همزمان روابط خود با ایران و کشورهای عربی را مدیریت و حفظ کند. روسیه از همکاریهای چندجانبه با ایران استقبال میکند، اما این همکاری را به معنای نادیدهگرفتن منافع خود در میان کشورهای عربی نمیداند؛ ازهمینرو رویکرد مسکو در قبال ایران و جهان عرب در قالب یک سیاست متوازن و چندوجهی درخورتحلیل است. درعینحال، روسیه جنگ اخیر را فرصتی برای تضعیف هژمونی آمریکا در منطقه و افزایش نقشآفرینی خود ارزیابی میکند.