روایت فیروزه تراشان مشهد از سنگی که هیچ دورریزی ندارد | فیروزه تراشی؛ سوغات هنری مشهد در بازارهای جهانی

به گزارش شهرآرانیوز؛ فیروزه به عنوان قدیمی‌ترین سنگ‌های زینتی ایران است که نام آن با خراسان و به ویژه نیشابور پیوند خورده است. در کنار معادن فیروزه نیشابور، هنر فیروزه تراشی در مشهد طی سال‌ها شکل گرفته و به یکی از مهم‌ترین هنر‌های دستی این منطقه تبدیل شده است.

استادکاران مشهدی با مهارت و تجربه، سنگ خام فیروزه را به نگین‌هایی ظریف و ارزشمند برای زیورآلات و آثار هنری تبدیل می‌کنند. با وجود جایگاه مشهد به عنوان یکی از قطب‌های فیروزه تراشی در منطقه، این هنر امروز با چالش‌هایی مانند کاهش گردشگران و محدودیت دسترسی به بازار‌های جهانی روبه رو است؛ مسائلی که باعث شده ظرفیت واقعی این هنر اصیل کمتر از آنچه شایسته است دیده شود. در ادامه، در گفت وگویی با دو تن از فیروزه تراشان مشهد، از وضعیت امروز این هنر و چالش‌های پیش روی آن می‌پرسیم.

نقش فناوری در پیشرفت هنر فیروزه تراشی

رضا فخرائی، از فیروزه تراشان مشهد، با اشاره به تغییرات ابزار و شیوه‌های کار در این حرفه می‌گوید: در گذشته تراش فیروزه عمدتا به دلیل محدودیت امکانات و تجهیزات، به صورت کاملا سنتی انجام می‌شد. ابزار اصلی آن زمان وسیله‌ای به نام «کمانچه» بود که استادکار با یک دست آن را به حرکت درمی آورد و با دست دیگر نگین را روی سطح چرخ می‌سابید تا شکل بگیرد.

فخرائی توضیح می‌دهد که این روش بسیار سخت و طاقت فرسا بود و به مهارت و صبر فراوان نیاز داشت. اما امروز با ورود دستگاه‌های متنوع برش، تراش و جلا، کار بسیار آسان‌تر شده و همین مسئله به افزایش کیفیت و کمیت تولید کمک کرده است.

این فیروزه تراش مشهدی با تأکید بر نقش فناوری در پیشرفت صنایع می‌افزاید: فناوری موتور محرک و پیشران هر صنعتی است و هنرصنعت فیروزه تراشی نیز از این قاعده مستثنا نیست. به گفته او، استفاده از ابزار‌های مدرن و تخصصی باعث شده این حرفه توسعه بیشتری پیدا کند و زمینه رونق مشاغل وابسته به آن نیز فراهم شود. فخرائی درعین حال معتقد است که بهره گیری از تجهیزات جدید هیچ منافاتی با روح سنتی این هنر ندارد و در واقع می‌تواند به حفظ و گسترش آن کمک کند.

فخرائی در ادامه می‌گوید: بخش درخورتوجهی از ابزار‌های تخصصی فیروزه تراشی وارداتی هستند. او از شرکت‌های دانش بنیان و تولیدکنندگان داخلی درخواست می‌کند برای طراحی و تولید این ابزار‌ها وارد عمل شوند تا وابستگی به واردات کاهش یابد. به گفته او، فیروزه تراشی در ایران سابقه‌ای طولانی دارد و نگین فیروزه نیشابور نیز از دیرباز به دلیل ارزش و برکتی که برای آن قائل هستند، با استقبال مردم روبه رو شده است. فخرائی اضافه می‌کند که این گوهر علاوه بر ارزش هنری و اقتصادی، در باور‌های دینی و همچنین در طب اسلامی نیز مورد توجه بوده است و بزرگان نیز به استفاده از آن توصیه کرده‌اند.

به روزرسانی سبک‌های تراش بر اساس سلیقه مشتری

این فعال حوزه فیروزه تراشی تأکید می‌کند که اصل مشتری مداری ایجاب می‌کند هنرمند با توجه به سلیقه و نیاز بازار، سبک‌ها و مدل‌های تراش را به روز کند. به گفته او، این موضوع هم در بازار داخلی و هم در بازار‌های خارجی اهمیت زیادی دارد. فخرائی می‌گوید از ارزشمندترین سبک‌های تراش می‌توان به تراش زاویه‌ای یا «الماس تراش» اشاره کرد. همچنین تولید تابلو‌های نفیس خطی با فیروزه، حکاکی روی نگین، پیکرتراشی یا کاروینگ، ساخت مهره‌های تسبیح و بسیاری از آثار هنری دیگر نیز در این حوزه رواج دارد.

فخرائی درباره بازار‌های خارجی فیروزه نیز توضیح می‌دهد: سلیقه مشتریان در کشور‌های مختلف متفاوت است. مشتریان حوزه خلیج فارس غالبا نگین «عجم» یا همان فیروزه صاف و خوش رنگ را می‌پسندند. عراقی‌ها بیشتر به فیروزه‌های سبزآبی علاقه دارند، در حالی که مشتریان از کشور افغانستان به فیروزه‌های مرغوب با ذات چاهی گرایش دارند.

او اضافه می‌کند که خریداران پاکستانی و هندی نیز بیشتر از فیروزه‌های فرآوری شده یا همان رنگ شده استفاده می‌کنند که ظاهر صاف و خوش رنگی دارند و قیمت مناسب تری نیز دارند. در کشور‌های آسیای شرقی به ویژه اندونزی، فیروزه‌های سبز تیره با نقش ونگار خاص طرف داران بیشتری دارند و در برخی بازار‌ها نیز فیروزه‌های شجری یا رگه دار محبوب است.

تنوع فلزات و محصولات در شرایط اقتصادی امروز

این هنرمند در ادامه به تأثیر شرایط اقتصادی بر تولیدات اشاره می‌کند و می‌گوید: نوسان نرخ ارز و افزایش قیمت اونس جهانی نقره باعث تورم و رکود در بازار شده است. به همین دلیل تولیدکنندگان ناچار شده‌اند علاوه بر نقره، از فلزات ارزان تری مانند استیل رنگ ثابت و «طلای روس» برای سوار کردن نگین استفاده کنند. فخرائی همچنین به گسترش استفاده از فیروزه در صنایع دستی اشاره می‌کند و می‌گوید: امروزه این سنگ در محصولاتی مانند ظروف مسی فیروزه کوبی، ترکیب رزین و فیروزه برای تولید جاسوییچی، قاب آینه، زیورآلات، ظروف و تابلو‌های تزیینی و حتی در کیف‌های دست ساز زنانه نیز به کار گرفته می‌شود.

جایگاه ویژه فیروزه نیشابور

فخرائی تأکید می‌کند: در کارگاه‌های فیروزه تراشی، اولویت اصلی با فیروزه نیشابوری است. معدن نیشابور در مقایسه با دیگر معادن کشور ویژگی‌های متمایزی دارد؛ نخست اینکه مرغوب‌ترین فیروزه جهان در این منطقه یافت می‌شود و تنوع زیادی از نظر ذات و طیف رنگی دارد. دوم اینکه مشتریان تمایل بیشتری به خرید فیروزه نیشابوری دارند. به همین دلیل تعامل کارگاه‌ها با معدن نیشابور امری اجتناب ناپذیر است.

فخرائی به مشکلاتی در تأمین سنگ از برخی معادن دیگر اشاره می‌کند و می‌گوید: معادن کرمان و دامغان در سال‌های اخیر با توزیع محدود و قطره چکانی سنگ، مشکلاتی برای تولیدکنندگان ایجاد کرده‌اند؛ در حالی که بخشی از مشتریان به دنبال فیروزه‌های فرآوری شده با قیمت مناسب‌تر هستند.

لزوم آموزش و معرفی این هنر به نسل جوان

این فیروزه تراش مشهدی در پاسخ به این پرسش که مهم‌ترین ویژگی یک فیروزه تراش حرفه‌ای چیست، می‌گوید: نخستین شرط، عشق به این هنر است. به گفته او، پس از آن شناخت دقیق سنگ خام فیروزه، دقت در هنگام خرید سنگ و تسلط کامل هنگام تراش اهمیت دارد. فخرائی توضیح می‌دهد که تراشکار باید به گونه‌ای کار کند که نگین هنگام تراش ضربه نخورد و در عین حال به نقش، رنگ و مقیاس سنگ نیز آسیبی وارد نشود.

او با اشاره به اهمیت آموزش بیان کرد: جوانان علاقه‌مند می‌توانند با مراجعه به آموزشگاه‌ها یا حضور در کارگاه‌های فعال و بهره گیری از تجربه استادان این حرفه، فیروزه تراشی را فرا بگیرند. فخرائی همچنین پیشنهاد می‌دهد برای معرفی بهتر این هنر، محصولات کوچک فرهنگی در مدارس، کانون‌ها و فرهنگ سرا‌ها توزیع شود تا نسل جوان بیشتر با این هنر اصیل ایرانی آشنا شوند.

مهارت و خلاقیت، نقش تعیین کننده در ارزش نهایی سنگ

روح ا... توکلی، دیگر فیروزه تراش مشهدی، با اشاره به قدمت این هنر در خراسان می‌گوید: فیروزه تراشی طی سال‌ها از روش‌های سنتی و دستی به استفاده از دستگاه‌های مدرن رسیده و همین تحول باعث شده حتی سنگ‌هایی که در گذشته دورریز محسوب می‌شدند نیز امروز کاربرد داشته باشند. توکلی که در خانواده‌ای فعال در حوزه فیروزه تراشی رشد کرده است، می‌گوید از کودکی با این حرفه آشنا بوده و به مرور تجربه عملی کسب کرده است. او در دوران دانشجویی نیز این کار را ادامه داده و پس از دانش آموختگی، فیروزه تراشی را به عنوان شغل اصلی خود انتخاب کرده است.

به گفته این فیروزه تراش مشهدی، مهارت و خلاقیت نقش تعیین کننده‌ای در ارزش نهایی سنگ دارند. او معتقد است دو نفر ممکن است یک سنگ مشابه را در اختیار داشته باشند، اما نتیجه کار فردی که تجربه و نگاه هنری بیشتری دارد، می‌تواند چندین برابر ارزشمندتر باشد.

از نظر این هنرمند، فیروزه نیشابور به چند دسته اصلی تقسیم می‌شود: فیروزه عجمی که خلوص بالا و ارزش بیشتری دارد و معمولا برای نگین استفاده می‌شود. فیروزه رگه دار که برای آماده سازی به برش با دستگاه‌های تیزبر نیاز دارد. فیروزه چُغله که رنگ کمتری دارد و نرم‌تر است و برای نگین، تسبیح، دستبند یا حتی مجسمه استفاده می‌شود و گاهی به احیا با رزین نیاز دارد. فیروزه نرم یا خاکه که در صنایع دیگری مانند فیروزه کوبی روی ظروف مسی و تابلو‌های تزیینی به کار می‌رود.

توکلی تأکید می‌کند: یکی از ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد فیروزه نیشابور این است که تقریبا هیچ بخشی از آن دور ریخته نمی‌شود. از قطعات درشت برای نگین و زیورآلات استفاده می‌شود و حتی ذرات ریز و خاکه آن نیز در هنر‌هایی مانند فیروزه کوبی کاربرد دارد.

فیروزه نیشابور؛ سنگی بی تکرار با ارزشی چند ده برابری

این فیروزه تراش مشهدی، با اشاره به پیچیدگی‌های این حرفه می‌گوید: حتی باتجربه‌ترین فعالان این حوزه هم نمی‌توانند با قطعیت صددرصدی تشخیص دهند که یک فیروزه خام پس از تراش چه نتیجه‌ای خواهد داشت. به گفته او، یکی از چالش‌های اصلی فیروزه تراشان این است که مشخص نیست سنگ در نهایت به فیروزه صاف تبدیل می‌شود یا شجر، و همین موضوع هم در قیمت گذاری سنگ خام و هم در فرایند تراش نقش مهمی دارد.

توکلی توضیح می‌دهد: تراش برخی فیروزه‌ها زمان و تجربه زیادی می‌طلبد، به ویژه فیروزه‌های خاصی که ارزش تجاری بالاتری دارند. او می‌گوید گاهی یک فیروزه با صرف زمان و دقت بیشتر به بهترین شکل ممکن درمی آید و دیدن نتیجه نهایی آن، جدا از ارزش مالی، برای تراشکار بسیار لذت بخش است.

احیا؛ فرایندی برای تقویت سنگ

به گفته این فیروزه تراش، پس از تراش اولیه، برای ایجاد درخشندگی و جلای سنگ، مراحل سنباده کاری انجام می‌شود. این مراحل معمولا با سنباده‌های شماره ۴۰۰ آغاز شده و سپس با ۸۰۰ و در مواردی برای سنگ‌های باارزش‌تر با ۱۲۰۰ ادامه پیدا می‌کند. در پایان نیز پولیش نهایی با استفاده از چرم و پودر مخصوص انجام می‌شود تا جلوه نهایی سنگ نمایان شود.

توکلی با اشاره به فرایند «احیا» در برخی سنگ‌ها می‌گوید: در این روش، سنگ پس از تراش اولیه با رزین تقویت می‌شود و پس از حدود بیست روز تا یک ماه دوباره برای تراش و پولیش نهایی آماده می‌شود. با این حال فیروزه احیاشده از نظر تجاری ارزش کمتری نسبت به فیروزه طبیعی دارد.

اهمیت طبیعی بودن در فیروزه نیشابور

به گفته او، در بازار فیروزه نیشابور تشخیص طبیعی یا احیا بودن سنگ اهمیت زیادی دارد، زیرا اختلاف قیمت میان این دو گاهی به چند ده برابر می‌رسد. مشتریان اصلی فیروزه باکیفیت نیشابور نیز بیشتر از کشور‌های عربی و افغانستان هستند و طبیعی بودن سنگ برای آن‌ها بسیار مهم است.

از نظر توکلی یکی از ویژگی‌های خاص فیروزه نیشابور این است که هیچ دو سنگی کاملا شبیه هم نیستند. حتی اگر دو قطعه از یک سنگ جدا شده باشند، از نظر رنگ و نقش ونگار تفاوت دارند. به همین دلیل فیروزه نیشابور را می‌توان به اثر انگشت انسان تشبیه کرد: هر قطعه آن کاملا منحصر‌به‌فرد است. هرچه سنگ صاف‌تر باشد، رگه‌ها و ناخالصی‌های کمتری داشته باشد و رنگ آن یکدست‌تر و درخشان‌تر باشد، ارزش بیشتری پیدا می‌کند. همچنین اندازه سنگ و نوع بافت آن نیز در قیمت تأثیرگذار است.

در ادامه حتما بخوانید بررسی تأثیر حضور پررنگ چینی ها در وضعیت بازار سنگ خام فیروزه | نفوذ چینی‌ها در قلب بازار فیروزه

بازار‌های مختلف برای انواع فیروزه

به گفته این فیروزه تراش، سلیقه بازار‌های مختلف برای خرید فیروزه متفاوت است؛ برای مثال کشور‌های عربی بیشتر به فیروزه‌های صاف علاقه دارند، در حالی که فیروزه‌های شجر با نقش‌های منظم و عنکبوتی مشتریان خاص خود را در برخی کشور‌های دیگر از جمله اندونزی دارند. از سوی دیگر فیروزه‌هایی با رنگ‌های خاص و دلنشین نیز در بازار افغانستان طرف داران زیادی دارند.

توکلی بیان کرد: تقریبا تمام سنگ‌های استخراج شده از معدن فیروزه قابل استفاده هستند و حتی سنگ‌هایی با درصد خلوص پایین نیز در بازار مشتری دارند. به همین دلیل، به گفته او، معدن فیروزه از معدود معادنی است که تقریبا هیچ دورریز واقعی در آن وجود ندارد.

رکود بازار داخلی و وابستگی به مشتریان خارجی

وی با اشاره به وضعیت بازار می‌گوید: در سال‌های اخیر به دلیل شرایط اقتصادی، تقاضای داخلی برای فیروزه کاهش یافته است. با این حال مشتریان خارجی همچنان به این سنگ علاقه دارند و گردشگران و تاجران خارجی، به ویژه از کشور‌های عربی و افغانستان، بخشی از بازار را زنده نگه داشته‌اند.

او یکی از چالش‌های فعالان این حوزه را محدودیت صادرات سنگ خام بیان می‌کند و می‌گوید: با وجود مشتریان خارجی، قوانین موجود امکان صادرات این سنگ را محدود کرده است. به گفته او، مشکلات حمل ونقل و دسترسی به بازار‌های جهانی نیز از دیگر موانع توسعه این صنعت به شمار می‌رود.

توکلی معتقد است ورود به حرفه فیروزه تراشی چندان دشوار نیست و حتی می‌توان با یک دستگاه ساده در خانه کار را آغاز کرد. او می‌گوید افراد می‌توانند از همان روز‌های اول درآمد محدودی داشته باشند، اما رسیدن به مهارت بالا و خلق آثار ارزشمند نیازمند تمرین، تجربه و خلاقیت است.