نیمه دوم سال | مشهد چگونه می‌تواند همزمان با خشکسالی، آلودگی فسیلی و گردوغبار را مدیریت کند؟

مشهد در نیمه دوم سال با دو منشا مهم آلودگی هوا مواجه است؛ نخست آلاینده‌های ناشی از مصرف سوخت‌های فسیلی در بخش حمل‌ونقل، صنایع، واحد‌های گرمایشی و فعالیت‌های خدماتی و دوم ذرات معلق و گردوغبار که در شرایط خشکسالی و کاهش رطوبت خاک می‌تواند سهم بیشتری در افت کیفیت هوا داشته باشد.

در چنین شرایطی، نمی‌توان آلودگی هوای شهر را تنها با یک اقدام یا از طریق تعطیلی مدارس و محدودیت‌های مقطعی مدیریت کرد.

کاهش پایدار آلودگی نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات پیشگیرانه است که از کنترل انتشار آلاینده در مبدأ آغاز شود و تا مدیریت کانون‌های گردوغبار، حمل‌ونقل عمومی، سوخت، ساخت‌وساز و اطلاع‌رسانی عمومی ادامه یابد.

خشکی هوا و گردوغبار؛ حلقه‌ای که نباید نادیده گرفته شود

کاهش بارش و رطوبت خاک، سطح زمین را مستعد فرسایش بادی می‌کند و در اطراف شهر نیز هر اندازه اراضی خشک، زمین‌های بایر، حاشیه راه‌ها و عرصه‌های فاقد پوشش گیاهی افزایش یابد، امکان برخاستن ذرات درشت و ریز با وزش باد بیشتر خواهد شد.

از این رو، یکی از محور‌های مهم مدیریت آلودگی هوای مشهد در نیمه دوم سال باید شناسایی و کنترل کانون‌های گردوغبار پیرامون شهر باشد.

این اقدام الزاماا به معنای توسعه فضای سبز پرمصرف نیست بلکه در شرایط کم‌آبی، تثبیت خاک می‌تواند با روش‌هایی مانند حفظ پوشش گیاهی موجود، مدیریت چرا، استفاده از گونه‌های بومی و مقاوم به خشکی، تثبیت مکانیکی یا زیستی خاک در نقاط حساس و جلوگیری از تخریب پوشش طبیعی انجام شود.

در واقع، در شرایط کم‌آبی، سیاست فضای سبز باید از «افزایش سطح سبز به هر قیمت» به سمت حفظ پوشش گیاهی موثر با حداقل مصرف آب تغییر کند.

نقش حمل‌ونقل در کاهش آلودگی فسیلی

یکی از مهم‌ترین محور‌های کاهش آلاینده‌های ناشی از سوخت فسیلی، حمل‌ونقل شهری است.

خودرو‌های شخصی، ناوگان عمومی، موتورسیکلت‌ها و وسایل نقلیه دیزلی هر کدام در تولید آلاینده‌های هوا نقش دارند و سیاست‌گذاری برای کاهش انتشار از این بخش باید همزمان دنبال شود.

افزایش سهم حمل‌ونقل عمومی، بهبود کیفیت و دسترسی ناوگان اتوبوسرانی، نوسازی خودرو‌های فرسوده، کنترل فنی واقعی خودرو‌ها و مدیریت تردد وسایل نقلیه آلاینده از جمله اقداماتی است که می‌تواند در کاهش انتشار آلاینده‌ها موثر باشد.

در این میان، معاینه فنی نباید صرفا یک فرایند اداری تلقی شود. کنترل واقعی میزان انتشار آلاینده خودرو‌ها و برخورد با وسایل نقلیه‌ای که استاندارد‌های لازم را رعایت نمی‌کنند، بخشی از زنجیره مدیریت آلودگی هواست.

موتورسیکلت‌ها نیز به دلیل تعداد بالای تردد در شهر باید در برنامه کاهش آلودگی هوا دیده شوند به‌ویژه توسعه موتورسیکلت‌های برقی یا کم‌مصرف، مشروط به فراهم بودن زیرساخت و مدل اقتصادی مناسب، می‌تواند بخشی از راهکار بلندمدت باشد.

مدیریت ترافیک به جای افزایش ظرفیت عبور خودرو

در شهری مانند مشهد که بخش قابل توجهی از سفر‌های روزانه با خودرو انجام می‌شود، مدیریت آلودگی هوا نمی‌تواند از مدیریت ترافیک جدا باشد.

کاهش توقف‌های طولانی خودروها، مدیریت هوشمند تقاطع‌ها، افزایش سرعت و نظم حرکت ناوگان عمومی و ایجاد مسیر‌های مناسب برای پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری می‌تواند به کاهش مصرف سوخت و انتشار آلاینده‌ها کمک کند؛ بنابراین مدیریت شهری، علاوه بر توسعه زیرساخت، باید به سمت کاهش تقاضای سفر با خودروی شخصی حرکت کند، زیرا هر سفر حذف‌شده با خودروی شخصی، در صورت جایگزینی با حمل‌ونقل عمومی یا شیوه‌های پاک، به معنای کاهش مصرف سوخت و انتشار آلاینده است.

صنایع و واحد‌های گرمایشی؛ نظارت مستمر نه مقطعی

بخش دیگری از آلودگی فسیلی به فعالیت صنایع و واحد‌های تولیدی مربوط است. در نیمه دوم سال که نیاز به گرمایش افزایش می‌یابد، کیفیت سوخت مصرفی و نحوه احتراق اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

نظارت بر سوخت مصرفی واحد‌های صنعتی، کنترل خروجی دودکش‌ها، جلوگیری از مصرف سوخت‌های آلاینده در شرایط ممنوعیت و الزام واحد‌ها به رعایت استاندارد‌های زیست‌محیطی باید پیش از رسیدن به روز‌های بحرانی انجام شود.

در این میان مصرف سوخت مازوت در نیوگاه توس مشهد به یکی از مهمترین مسائل تبدیل میشود و مدیریت وکاهش مصرف مازوت میتواند تاثیر بسزایی در کاهش و کنترل آلودگی فسیلی مشهد باشد.

همزمان، ساختمان‌های اداری، تجاری و مسکونی نیز در مصرف انرژی نقش دارند و عایق‌کاری ساختمان‌ها، تنظیم دمای وسایل گرمایشی، سرویس تجهیزات، استفاده از تجهیزات با راندمان بالاتر و جلوگیری از اتلاف حرارت، اقداماتی هستند که هم مصرف سوخت را کاهش می‌دهند و هم فشار بر شبکه انرژی و انتشار آلاینده‌ها را کم می‌کنند.

ساخت‌وساز؛ منبعی که نباید از چرخه کنترل حذف شود

گردوغبار فقط از کانون‌های طبیعی ایجاد نمی‌شود و پروژه‌های عمرانی، عملیات خاکبرداری، حمل مصالح و زمین‌های ساختمانی بدون پوشش نیز می‌توانند در ایجاد ذرات معلق نقش داشته باشند.

شهرداری و دستگاه‌های نظارتی باید رعایت ضوابط کنترل گردوغبار در پروژه‌های عمرانی را جدی‌تر دنبال کنند؛ از جمله پوشاندن محموله‌های خاک و مصالح، شست وشو و کنترل مسیر خروج خودرو‌های حمل مصالح، جلوگیری از انباشت بدون پوشش خاک و در صورت امکان مرطوب‌سازی هدفمند نقاط بحرانی.

البته در شرایط کم‌آبی، مرطوب‌سازی نباید به مصرف بی‌رویه آب منجر شود و باید با اولویت‌بندی نقاط دارای بیشترین تولید گردوغبار و استفاده از روش‌های کم‌مصرف انجام شود.

نقش همه دستگاه‌ها | آلودگی هوا مسوولیت یک نهاد نیست

مدیریت آلودگی هوای مشهد نیازمند تقسیم دقیق وظایف است و در این میان استانداری خراسان رضوی و کارگروه شرایط اضطرار آلودگی هوا می‌توانند نقش هماهنگ‌کننده میان دستگاه‌ها را بر عهده داشته باشند و برنامه‌های پیشگیرانه را پیش از رسیدن به شرایط بحرانی فعال کنند.

شهرداری مشهد نیز در حوزه حمل‌ونقل عمومی، مدیریت ترافیک، کنترل فعالیت‌های عمرانی، توسعه فضای سبز متناسب با اقلیم، نظافت معابر و مدیریت منابع گردوغبار شهری نقش مستقیم دارد.

اداره‌کل حفاظت محیط زیست مسئولیت مهم پایش کیفیت هوا، نظارت بر صنایع و منابع آلاینده و ارائه هشدار‌های تخصصی را بر عهده دارد.

اداره‌کل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای، پلیس راهور و دستگاه‌های مرتبط با حمل‌ونقل نیز می‌توانند با کنترل ناوگان فرسوده، مدیریت تردد خودرو‌های آلاینده و ساماندهی حمل‌ونقل، سهم بخش حمل‌ونقل را کاهش دهند.

در حوزه خشکسالی و گردوغبار نیز منابع طبیعی، جهاد کشاورزی و دستگاه‌های متولی آب و خاک باید در شناسایی و تثبیت کانون‌های مستعد گردوغبار مشارکت کنند.

شهروندان؛ حلقه آخر، اما اثرگذار

بخش مهمی از برنامه کاهش آلودگی بدون مشارکت مردم نتیجه کامل نخواهد داشت چرا که استفاده کمتر از خودرو‌های شخصی در روز‌های آلوده، استفاده از حمل‌ونقل عمومی، انجام معاینه فنی، خودداری از سوزاندن پسماند، کاهش مصرف انرژی و رعایت توصیه‌های بهداشتی در روز‌های ناسالم، بخشی از مسوولیت شهروندان است.

با این حال، نباید مسوولیت اصلی کاهش آلودگی هوا به مردم منتقل شود، زیرا شهروند زمانی می‌تواند سفر با خودروی شخصی را کاهش دهد که حمل‌ونقل عمومی قابل اتکا، در دسترس و مناسب در اختیار داشته باشد.

از واکنش اضطراری به برنامه پیشگیرانه

مهم‌ترین تغییر مورد نیاز برای نیمه دوم سال، حرکت از مدیریت «روز‌های آلوده» به سمت مدیریت «منابع آلاینده» است.

تعطیلی مدارس، محدودیت تردد یا توصیه به کاهش فعالیت در فضای باز، ابزار‌های اضطراری هستند و در زمان افزایش آلودگی می‌توانند برای کاهش مواجهه مردم با آلاینده‌ها به کار گرفته شوند، اما این اقدامات جایگزین کاهش انتشار در مبدا نیستند.

برای مشهد، یک برنامه موثر باید از هم‌اکنون چند محور را همزمان دنبال کند از جمله کاهش مصرف سوخت فسیلی، تقویت حمل‌ونقل عمومی، کنترل خودرو‌های آلاینده، نظارت بر صنایع، مدیریت پروژه‌های عمرانی، شناسایی کانون‌های گردوغبار، حفاظت از پوشش گیاهی کم‌آب‌بر و افزایش بهره‌وری انرژی ساختمان‌ها.

نیمه دوم سال برای مشهد می‌تواند آزمونی برای میزان هماهنگی دستگاه‌های مسوول در مدیریت همزمان خشکسالی و آلودگی هوا باشد، زیرا در شرایطی که آب برای توسعه گسترده فضای سبز محدود است و خشکی زمین احتمال افزایش گردوغبار را بالا می‌برد، راهکار‌ها باید اقلیم‌محور، کم‌آب‌بر و مبتنی بر کاهش انتشار در مبدا باشند.