پدیده ال نینو و نقش آن در کاهش بحران آب دشت های خشک | چشم انتظار باران، نگران سیلاب!
با وجود قریب الوقوع بودن پدیده ال نینو، نقش آن در کاهش بحران آب دشتهای خشک و اتخاذ تدابیر مسئولان آبی برای مهار سیلاب مشخص نیست.
به گزارش شهرآرانیوز؛ زمین، خشک و آفتاب خورده شده و چین وچروک کم آبی، چهره خاک را پیرتر و فرتوتتر از همیشه کرده است. دشتهای خراسان دیگر آن سرسبزی سالهای نه چندان دور را به یاد نمیآورند. اینجا، هرچه چشم بگردانی، زمین است و تَرَک و بوتههایی که انگار آخرین رمقشان را از خاک میگیرند.
چاه ها، عمیقتر شدهاند، سفرههای زیرزمینی پایینتر رفتهاند و کشاورزانی که روزگاری چشمشان به آسمان بود، حالا بیشتر از هر چیز گوششان به صدای ناکوک چاه موتورهایی عادت کرده است که نایی برای مکیدن آب ندارند؛ شاید آب بالا بیاید، شاید این بار هم زمین، دست خالی شان نگذارد. سالهای کم بارش، یکی پس از دیگری آمده و رفتهاند و دشت، هر سال سهم بیشتری از شیره جانش را از دست داده است.
حالا، اما در آستانه پاییز، یک نام دوباره در گزارشهای هواشناسی و اقلیمی شنیده میشود: «ال نینو»؛ پدیدهای که برخی پیش بینیها آن را با تغییر الگوی بارش (بارشهای فرامعمولی) در فصل پیش رو مرتبط میدانند و همین کافی است که سرزمین تشنه خراسان، بار دیگر کورسوی امیدی به باران داشته باشد تا شاید این تغییر اقلیمی، از کابوس منحوس خشک سالی بیدارمان کند و برایمان رؤیای شیرین ترسالی را به ارمغان بیاورد! اما برای دشتی که سالها تشنه مانده است، چند بارش پاییزی چه معنایی دارد؟
آیا بارانهای احتمالی میتواند به سفرههای زیرزمینی که سال هاست پسروی کردهاند، جانی دوباره بدهد یا ترسالی، اگر از راه برسد، فقط چند ماهی زمین را سبز میکند و بعد دوباره همان قصه قدیمی آب و خشک سالی از سر گرفته میشود؟ اگر بخت با اهالی این خطه یار بود و بغض ابرها ترکید، آیا بضاعت نگهداشت سیل اشکهای آسمان را داریم؟ برای پیدا کردن پاسخ، باید از آسمان پایین آمد و دل به دشت زد؛ جایی که بحران یا عبور از بحران را شاید بتوان از میان خاک خام و تلألوی آینه وار نقشههای هواشناسی پیش بینی کرد.
ال نینو چیست؟
ال نینو یک پدیده اقلیمی بزرگ است که در اثر گرمایش غیرمتعارف آبهای سطحی در مرکز و شرق اقیانوس آرام استوایی ایجاد میشود. این گرمایش، با تغییر در گردش جوی، نظم سامانههای بارشی و دمایی را در سطح جهانی جابه جا میکند و پیامدهایی مثل سیل یا خشک سالیهای غیرمنتظره را به همراه میآورد.
در پدیده ال نینو، گرمتر شدن غیرعادی سطح آبهای بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی، سبب تغییر در گردش جو و تضعیف یا جابه جایی برخی الگوهای فشار میشود و نتیجه این تغییرات، برهم خوردن مسیر معمول جریانهای جوی و ایجاد شرایطی است که منجر به افزایش بارشها در برخی مناطق دنیا میشود و در برخی نقاط دیگر، به تشدید خشک سالی میانجامد.
به بیان ساده، ال نینو مانند یک «تنظیم کننده بزرگ آب وهوا» عمل میکند که میتواند در یک فصل، نقشه بارش مناطق وسیعی از زمین را تغییر دهد. باید بدانید که ال نینو به سبب ماهیت اقیانوسی خود، در ایران تشکیل نمیشود، اما از اقیانوس آرام به سمت کشورمان حرکت میکند و به صورت غیرمستقیم بر الگوی بارش و دمای استانهای مختلف، تأثیر میگذارد. با تأیید سازمان جهانی هواشناسی، پدیده ال نینو۲۰۲۶ به طور کامل شکل گرفته و درحال تقویت است.
براساس پیش بینیهای این سازمان، احتمال ادامه این پدیده تا زمستان پیش رو، نزدیک به ۱۰۰درصد برآورد شده است و انتظار میرود پاییز و زمستان پربارانی را پیش رو داشته باشیم. باتوجه به شکل گیری کامل ال نینو امسال، اثرات غیرمستقیم آن بر الگوهای بارش و دمای ایران از ابتدای پاییز ۱۴۰۵ آغاز میشود و در طول زمستان به اوج تأثیرگذاری خود خواهد رسید.
پاییزی با بارشهای سیلابی
موضوعی که علی اصغر دهقان پور، مدیرکل هواشناسی خراسان رضوی، هم بر آن صحه گذاشته است و از آمدن میهمانی به این استان خبر داده که قرار است حسابی جو آسمان این خطه را برای مدتی نامعلوم تغییر دهد. آن طور که او نقشههای هواشناسی را تفسیر میکند، این پدیده قرار است در کشور و به تبع آن خراسان رضوی، در فصل پاییز، منجر به بارشهای سیلابی و رگباری شود.
هرچند این پدیده در نقاطی منجر به پربارشی و در مناطقی سبب کم بارشی میشود، به گفته این کارشناس هواشناسی، ال نینویی که سهم ایران و استانهای آن میشود، از نوع بارش زای خود است و زمینه بارشهای شدید را برای دشتهای خشک و تفتیده فراهم میکند. «باید آمادگی کامل را برای بارشهای رگباری و سیلابها داشته باشیم.»
این جمله را مدیرکل هواشناسی خراسان رضوی میگوید و در ادامه تأکید میکند: طبق پژوهش صورت گرفته، پیش بینی شده است که به احتمال ۷۰درصد شرایط بارشی مشهد نیز بهبود یابد؛ ضمن آنکه دما نیز افزایش مییابد و این افزایش دما، شرایط را برای بارشهای رگباری و سیل آسا مهیا میکند. ازسوی دیگر باید شرایط برای جمع آوری بارشها و ذخیره سازی آب، فراهم و سیلابها به نحو مناسب، مدیریت و هدایت شود.
همچنان با نگاه بدبینانه باید حرکت کنیم
با وجود این گمانه زنیهای کارشناسان هواشناسی، برخی متخصصان آبی استان نظر دیگری دارند؛ مثل حسین اسماعیلیان، مدیرعامل شرکت آب وفاضلاب مشهد که همچنان با بدبینانهترین حالت ممکن به استحصال آب در سال آبی جدید در دومین کلان شهر ایران نگاه میکند.
او که البته به گفته خودش مثل خیلی ها، اطلاعات مربوط به ال نینو، یکی از بزرگترین و مهمترین تغییرات اقلیمی این روزها، را از اخبار و گزارشهای رسانهها شنیده است، میگوید: تاکنون گزارش رسمی و مشخصی در این باره به ما ابلاغ نشده است. اگر پیش بینی خاصی وجود داشته باشد، طبیعتا از طریق وزارت نیرو نیز به شرکتهای آب وفاضلاب اعلام خواهد شد که تاکنون چنین ابلاغی صورت نگرفته است.
در حوزه پیش بینی وضعیت آب وهوا، مرجع رسمی، سازمان هواشناسی است و ما نیز مانند سایر مردم، اخبار و گزارشها را از طریق رسانهها و فضای مجازی دنبال میکنیم، ضمن اینکه پیش بینیهای مطرح شده در فضای مجازی، حتی در صورت برخورداری از مبنای علمی، همچنان در حد احتمال است و نمیتوان بر اساس آن، برنامه ریزی قطعی انجام داد.
او در پاسخ به این سؤال که اگر پیش بینیهای صورت گرفته بر فرض هم درست باشد، میتوان نتیجه گرفت که روزهای سخت خشک سالی به سر آمده است، میگوید: اگر بارندگیهای مناسبی رقم بخورد و بارشها به گونهای باشد که سبب ایجاد رواناب و سیلاب و درنتیجه افزایش ورودی سدها شود، قطعا این موضوع میتواند به بهبود وضعیت ذخایر سدها کمک کند و برای ماههای پیش رو و حتی سال آینده، اثر مثبتی داشته باشد، اما این موضوع به معنای ورود به دوران ترسالی نیست. به عقیده او، از نظر آماری، زمانی که میزان بارندگی از میانگین بلندمدت بیشتر شود، میتوان آن را یک سال «ترسالی» تلقی کرد.
میانگین بارندگی مشهد حدود ۲۱۰ تا ۲۱۶میلی متر است و اگر این میزان محقق شود یا از آن عبور کنیم، از نظر آماری میتوان شرایط را بهتر ارزیابی کرد. درمجموع، میانگین بارندگی استان نسبت به دوره بلندمدت، بیشتر بوده است. عدد دقیق میانگین استان درحال حاضر در ذهنم نیست، اما حدود ۱۹۰میلی متر است. در مشهد نیز حدود ۲۱۱میلی متر بارندگی ثبت شده که البته میزان بارندگی این شهر، کمتر از میانگین دوره بلندمدت بوده است.
با این حال، درحال حاضر برنامه ریزی ما همچنان بر مبنای سناریوی بدبینانه انجام میشود. به معنای دیگر با فرض اینکه در آینده نزدیک بخش قابل توجهی از ذخایر فعلی را از دست بدهیم، برای ماههای آینده و تا شش ماه نخست سال آبی جدید، برنامه ریزی کردهایم. اما مسئله این است که آیا افزایش بارندگی در یک سال، میتواند مشکلات و افت سفرههای آب زیرزمینی مشهد و استان را برطرف کند؟ پاسخ منفی است. اسماعیلیان یادآوری میکند: افت سطح آبهای زیرزمینی، نتیجه یک سال یا دو سال نیست، بلکه حاصل چندین دهه برداشت از منابع آب زیرزمینی است.
احتمال از دست رفتن سدهای شهر
یعنی این احتمال وجود دارد که در صورت ادامه بارش نداشتن، سدهای تأمین کننده آب مشهد در شش ماه دوم سال یا شش ماه نخست سال آبی جدید، تقریبا به طور کامل از دست بروند؟
این سؤال را مدیرعامل آبفای مشهد این گونه باصراحت پاسخ میدهد: بله؛ درحال حاضر نیز سد طرق را تقریبا از دست دادهایم و ذخیره بسیار اندکی در آن باقی مانده است. البته به دلیل ملاحظات زیست محیطی، همچنان باید حداقل ذخیره موجود در سد حفظ شود. درمجموع، متوسط ذخیره سدهای تأمین کننده آب مشهد هم اکنون حدود ۷/۲ درصد است.
معمولا بخش قابل توجهی از بارندگیهای سال آبی در نیمه دوم زمستان و به ویژه از اسفند به بعد رخ میدهد. اگر به سال آبی جاری نیز نگاه کنیم، بیشتر ورودی آب به سدها، از نیمه دوم فروردین به بعد، رقم خورده و تا پایان اسفند، میزان بارندگی بسیار اندک بوده است و تقریبا ورودی قابل توجهی به سدها نداشتهایم. درمجموع در سال آبی جاری حدود ۷۰میلیون مترمکعب و اندکی بیشتر، آب وارد سدهای تأمین کننده آب مشهد شد که بخش مهم آن مربوط به بارندگیهای فصل بهار بود.
او نگاهی هم به سیمای کنونی آب این شهر میاندازد و ادامه میدهد: در آخرین ماه سال آبی، مجموع بارندگی مشهد حدود ۵/ ۲۰۱ میلی متر و میانگین بلندمدت بارندگی مشهد نیز حدود ۲۱۶ تا ۲۲۰میلی متر بوده است، بنابراین میزان بارندگی امسال این شهر نسبت به میانگین بلندمدت، حدود ۵ تا ۶ درصد کمتر بوده است. سال گذشته میزان بارندگی مشهد حدود ۱۴۰میلی متر به ثبت رسید و باید گفت که امسال نسبت به سال گذشته، وضعیت بارندگی به مراتب بهتر شده است.
نباید مدیریت مصرف را کنار بگذاریم
این کارشناس آبی با بیان اینکه نباید با پایان فصل تابستان، موضوع مدیریت مصرف آب را کنار بگذاریم، تأکید میکند: نباید تصور کنیم، چون هوا خنکتر شده و میزان مصرف کاهش پیدا کرده است یا احتمال بارشهای خوبی وجود دارد، شرایط آب نیز کاملا بهبود یافته است.
طبیعتا با تعدیل دما، میزان مصرف آب کاهش پیدا میکند، اما از طرف دیگر، ورودیهای آب ما نیز به تدریج کمتر میشود و بخشی از منابع موجود را از دست میدهیم، بنابراین حتی ماههای پیش رو را از نظر تأمین آب، سختتر از تابستانی که پشت سر گذاشتهایم، میدانیم. ممکن است بارندگیهای خوبی نیز رقم بخورد، اما همچنان باید سناریوی بدبینانه را درنظر داشته باشیم و از مردم انتظار داریم مدیریت مصرف را، حتی با جدیت بیشتری نسبت به تابستان، ادامه دهند.
او ادامه میدهد: برای مثال، طبق برنامه آب مشهد، با توجه به استانداردها و ملاحظات موجود، در سال گذشته باید حدود ۳۱۱میلیون مترمکعب آب برای شهر تأمین میشد، اما با مشارکت مردم، اقدامات زیرساختی و مدیریت مصرف، میزان تأمین آب به حدود ۳۴۱میلیون مترمکعب رسید. با توجه به اینکه سالانه حدود ۲ تا ۳ درصد به تعداد مشترکان اضافه میشود، انتظار میرود مصرف نیز افزایش پیدا کند، اما نه تنها این اتفاق رخ نداده، بلکه مصرف آب کاهش نیز داشته است.
میزان آبی که در سال۱۴۰۴ برای تأمین آب مشهد استحصال کردیم، حتی از میزان آب مصرف شده در سال۱۴۰۱ نیز کمتر بود. این موضوع نشان دهنده مشارکت و همراهی مردم در مدیریت مصرف است.
در سال۱۴۰۵ نیز برای حداکثر اوج مصرف آب در تابستان، با یک برنامه بسیار منقبض و محدودکننده، عدد تقریبی ۱۶۷۵ لیتر در ثانیه را پیش بینی کرده بودیم، اما در عمل اوج مصرف حدود ۱۱۰۰ لیتر در ثانیه بود؛ یعنی بازهم کمتر از میزان پیش بینی شده. اینها اتفاقات بسیار خوبی است که در حوزه مدیریت تقاضا و مدیریت مصرف، رخ داده است و نشان میدهد که مشارکت مردم میتواند کمک بسیار بزرگی به مدیریت منابع آب کند.
مهار ال نینو
اما یکی از چالشهای اساسی پیش رو درصورت وقوع پدیدههایی همچون ال نینو، مهار آب حاصل از بارشهای شدید است. متأسفانه به سبب استحصال بی رویه آب از سفرههای آب زیرزمینی و از بین رفتن خلل وفرج خاک در بسیاری از دشتهای ممنوعه و ممنوعه بحرانی، با اندک بارشهای رگباری و ممتد، شاهد وقوع سیل و سیلابهای تخریبگر هستیم.
اسماعیلیان که پیش از این از احتمال افتتاح سد شوریجه به عنوان یکی از مهمترین مهارکنندههای آبهای سطحی و سیلابی این منطقه خبر داده بود، میگوید: این سازه آبی میتواند در تأمین آب مشهد نقش مهمی داشته باشد، اما سامانه انتقال آب آن، هنوز به طور کامل به بهره برداری نرسیده است. در سد شوریجه، حدود ۷ میلیون مترمکعب و اندکی بیشتر آب جمع شد. اگر سیلابهای سال گذشته را داشتیم، اتفاق بسیار خوبی میتوانست برای این سد رقم بخورد و امکان آبگیری آن فراهم شود. طبق آخرین گزارشی که داریم، از مجموع حدود ۸/۱۵ کیلومتر خط انتقال، حدود ۳/۱۵ کیلومتر اجرا شده و حدود ۵۰۰متر باقی مانده است.
علاوه بر آن، تجهیز ایستگاه پمپاژ و عملیات برق رسانی نیز باید انجام شود. درمجموع، پروژه سد از نظر پیشرفت فیزیکی بیش از ۹۵درصد پیشرفت دارد، اما سامانه انتقال آب حدود ۷۵درصد پیشرفت فیزیکی دارد. اگر اعتبارات پروژه تأمین و تخصیص داده شود، با توجه به اینکه بخش بزرگی از خط انتقال اجرا شده است، میتوان با سرعت بیشتری برای تکمیل پروژه اقدام کرد.
راه سخت آینده
همه اینها را گفتیم، اما همان طور که سالها خشک سالی سبب ایجاد شرایط فعلی آبی منابع زیرسطحی شده است، برای بهبود قابل توجه وضعیت منابع آب زیرزمینی نیز، به سالها زمان نیاز داریم. اگر بخواهیم این روند را سرعت ببخشیم و در مدت کوتاه تری به شرایط مطلوبتر برسیم، باید موضوع مدیریت مصرف آب در همه بخش ها، ازجمله کشاورزی، خدمات و صنعت، بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد. ال نینو، شاید بارقهای از امید برای گذران موقت از بحران کم آبی باشد، اما درحقیقت با مدیریت مصرف، میتوان مدت زمان لازم برای بهبود وضعیت منابع آب را کوتاهتر کرد.
ارسال نظرات
دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تائید توسط شهرآرانیوز در سایت منتشر خواهد شد.
نظراتی که حاوی توهین و افترا باشد منتشر نخواهد شد.
