خراسان رضوی، حلقه اتصال تجارت ایران با آسیای میانه

به گزارش شهرآرانیوز؛ ایران سرزمینی است پرهمسایه؛ کشوری که پانزده کشور در اطراف آن قرار گرفته‌اند و همین مسئله سبب شده تا از ظرفیت‌های ویژه‌ای در حوزه تجارت و ترانزیت برخوردار باشد. در این میان خراسان رضوی به‌واسطه موقعیت جغرافیایی ممتاز، مرز‌های طولانی با افغانستان و ترکمنستان و دسترسی به بازار‌های آسیای میانه، یکی از استان‌های پیشرو در صادرات غیرنفتی کشور به شمار می‌رود. خراسان رضوی از لحاظ جغرافیایی در نقطه‌ای قرار دارد که شرق و غرب، شمال و جنوب به هم می‌رسند. چنین موقعیتی باعث شده این استان بتواند پلی برای ارتباط کشور‌هایی با ویژگی‌های متنوع اقتصادی، سیاسی و فرهنگی باشد.

گمرکات شرق کشور شامل باجگیران، بازارچه کوهک (سراوان)، بازارچه ماهیرود، بازارچه ریمدان، زاهدان، سیریک، لطف‌آباد، منطقه آزاد چابهار، منطقه ویژه اقتصادی بیرجند، منطقه آزاد سرخس، منطقه آزاد دوغارون، مرز میرجاوه و میلک است. به گفته فعالان اقتصادی، استان‌های شرقی کشور با برخورداری از این ظرفیت‌ها با هم‌افزایی می‌توانند به پل ارتباطی کشور‌های آسیای میانه به دریا‌های آزاد تبدیل شوند و از طرفی زمینه انتقال کالا‌ها از چین به ایران و سایر کشور‌ها را فراهم کنند.

همین مسئله سبب شد تا در جریان دیدار اخیر اتابک، وزیر صنعت، معدن و تجارت با فعالان اقتصادی استان، پیشنهاد شود تا خراسان رضوی به‌عنوان پایلوت تولید صادرات‌محور شرق کشور تعیین گردد. اما چرا خراسان رضوی؟ گمرکات مشهد، منطقه آزاد چابهار و زاهدان بیشترین سهم را در میان گمرکات شرق کشور داشته و بیش از ۷۰درصد از کل تجارت این منطقه را به خود اختصاص داده‌اند. در این میان مجموع صادرات گمرکات خراسان رضوی در سال گذشته به ۲.۴ میلیارد دلار رسیده بود. آماری که نشان می‌دهد این استان سهم بیش از ۵۰ درصدی از کل تجارت شرق کشور را به خود اختصاص داده است.

در ادامه حتما بخوانید معاون دادستان استان خراسان رضوی: پیگیر اجرای طرح‌ها در خصوص آمادگی در برابر سیلاب هستیم | با ترک فعل مدیران برخورد خواهد شد

خراسان رضوی؛ پایگاه صادرات شرق کشور

شهرام عیدی‌زاده، پژوهشگر اقتصادی و مدرس دانشگاه در گفت‌و‌گو با شهرآرا با بیان اینکه در اقتصاد‌های در حال توسعه، صادرات زمانی به موتور رشد تبدیل می‌شود که مزیت نسبی مناطق به مزیت رقابتی پایدار بدل شود، می‌گوید: از این منظر، خراسان رضوی صرفا یکی از استان‌های مرزی ایران نیست؛ بلکه می‌تواند به مهم‌ترین سکوی صادراتی کشور در شرق تبدیل شود؛ نقطه‌ای که ایران را به آسیای مرکزی، اتحادیه اقتصادی اوراسیا و بازار‌های افغانستان و پاکستان پیوند می‌دهد.

وی می‌افزاید: خراسان رضوی با برخورداری از شبکه‌های ریلی و جاده‌ای، پنج گمرک فعال در لطف‌آباد، سرخس، باجگیران، دوغارون و مشهد و نیز ظرفیت‌های درخور توجه صنعتی، معدنی، کشاورزی و خدماتی، از موقعیتی کم‌نظیر برای ایفای نقش در دیپلماسی اقتصادی کشور برخوردار است. با این حال، عملکرد دو دهه اخیر نشان می‌دهد که این ظرفیت‌ها هنوز به‌طور کامل به ارزش اقتصادی تبدیل نشده‌اند.

وی ادامه می‌دهد: صادرات استان همواره در معرض دو دسته شوک بوده است، از یک‌سو، تحولات سیاسی و امنیتی در کشور‌های همسایه، از جمله افغانستان و محدودیت‌های دوره‌ای در مرز‌های ترکمنستان و از سوی دیگر، بی‌ثباتی‌های سیاستی داخلی، ناهماهنگی نهادی و تصمیم‌های ناگهانی در حوزه ارز، گمرک و تجارت خارجی.

این استاد دانشگاه تأکید می‌کند: مسئله خراسان رضوی، مسئله اصلی، ساختار صادراتی کم‌عمق، ناپایداری بازار‌ها و سهم پایین ارزش‌افزوده در صادرات است. استانی با چنین موقعیت جغرافیایی، به جای تبدیل‌شدن به مرکز تولید صادرات‌محور، پردازش، لجستیک و جذب سرمایه‌گذاری، هنوز بخش مهمی از نقش خود را در عبور کالا‌های خام یا کم‌پردازش‌شده تعریف کرده است.

عیدی‌زاده بیان می‌کند: بخشی از این وضعیت به تمرکز بالای صادرات استان بر بازار‌هایی محدود بازمی‌گردد؛ به‌گونه‌ای که بیش از ۷۰درصد صادرات بر افغانستان، ترکمنستان و کشور‌های منطقه متمرکز است. در کنار آن، سهم بالای محصولات با فناوری پایین، صادرات محصولات کشاورزی بدون بسته‌بندی و فراوری کافی و ضعف دیپلماسی تجاری فعال، آسیب‌پذیری استان را افزایش داده است.

پژوهشگر اقتصادی درباره مشکلات تبدیل‌شدن خراسان به پایلوت صادرات شرق کشور می‌گوید: در کوتاه‌مدت نیز نوسانات نرخ ارز، تغییرات بخش‌نامه‌های رفع تعهد ارزی، بسته‌شدن دوره‌ای مرز‌ها و قطعی برق و گاز صنایع صادراتی، هزینه و ریسک فعالیت را بالا برده‌اند. در سطح ساختاری، ضعف حمل‌ونقل ترکیبی، فرسودگی ناوگان و استقرار ناکافی صنایع پیشرفته فراوری و بسته‌بندی در مجاورت مرز، مانع شکل‌گیری زنجیره ارزش کامل شده است. بر همین اساس، راهبرد توسعه صادرات شرق کشور نیز باید از ساخت جاده و ساختمان فراتر رود و به اصلاح قواعد بازی بپردازد.

عیدی‌زاده ادامه می‌دهد: نخست، اتاق پایاپای ارزی کالایی شرق کشور در مشهد ایجاد شود تا صادرکنندگان بتوانند در یک سازوکار رسمی، درآمد صادراتی خود را با نیاز‌های وارداتی کشور، از جمله پنبه ترکمنستان یا مواد معدنی افغانستان، تهاتر و تسویه کنند. دوم، فرماندهی واحد مرزی در گمرکات مهم استان شکل گیرد و نمایندگان دستگاه‌های مستقر در مرز تحت مدیریت یک مقام واحد منصوب استاندار یا مدیرعامل منطقه آزاد فعالیت کنند تا از صدور دستورالعمل‌های متعارض در نقطه صفر مرزی جلوگیری شود. سوم، در سرخس و دوغارون، مناطق بازرگانی ـ صنعتی ویژه تردد بدون روادید، مشترک با الگوبرداری از نمونه‌هایی مانند منطقه ویژه اقتصادی خورگوس در قزاقستان طراحی شود تا تردد تجار، سرمایه‌گذاران و فعالان اقتصادی کشور‌های همسایه تسهیل و مرز از یک نقطه عبور به منطقه خلق ارزش تبدیل شود.

وی می‌افزاید: چهارم، مدل سرمایه‌گذاری زیرساختی در قبال رفع تعهد ارزی طراحی شود؛ به‌گونه‌ای که بنگاه‌های صادراتی بزرگ بتوانند بخشی از تعهدات ارزی خود را از طریق سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ریلی و مرزی، خرید واگن یا توسعه مسیر‌های ترانزیتی، از جمله محور خواف ـ هرات، ایفا کنند. پنجم، کنسرسیوم‌های صادراتی تخصصی با مشارکت تجار کشور‌های همسایه شکل گیرد تا فعالان اقتصادی افغانستان و ترکمنستان در مالکیت و مدیریت این شرکت‌ها سهیم باشند. در این مدل، منافع دو طرف به جای آنکه در نقطه مرز متوقف شود، به پایداری بلندمدت تجارت گره می‌خورد.

در ادامه حتما بخوانید تقاضای ۷.۷ میلیارد دلاری برای اوراق قرضه قطر | تقلا برای ترمیم اقتصاد جنگ‌زده

مزیت خراسان رضوی برای اقتصاد کشور

همچنین عضو هیئت مدیره اتحادیه صادرکنندگان خراسان رضوی می‌گوید: خراسان رضوی مزیت استراتژیکی برای اقتصاد ملی است که هنوز به‌طور کامل فعال نشده است. موقعیت ژئوپلیتیکی استان و هم‌جواری با افغانستان و آسیای مرکزی، این منطقه را به محل اتصال کریدور‌های شرق به غرب و شمال به جنوب تبدیل کرده و رشد ۳۶درصدی صادرات در نیمه نخست سال گذشته، گواهی بر ظرفیت‌های استان است.

حسین محمدیان با اشاره به ظرفیت مغفول‌مانده مرز‌ها می‌افزاید: سال گذشته حدود ۵میلیون تن کالا از مرز سرخس مبادله شد، در حالی که ظرفیت این مرز ۸ تا ۱۰میلیون تن است. محمدیان تنوع تولید و حضور بخش خصوصی توانمند را از دیگر مزیت‌های خراسان رضوی دانست که امکان ایجاد سبد صادراتی رقابت‌پذیر را فراهم می‌کند.

وی مشکل اصلی استان را نه کمبود ظرفیت، بلکه کاهش رقابت‌پذیری می‌داند و می‌گوید: افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، توقف ۲۰ تا ۲۵روزه کامیون‌ها در مرز، مشکلات تأمین مالی و تغییرات مداوم قوانین، صادرات استان را آسیب‌پذیر کرده است.

محمدیان تأکید می‌کند: پیشنهاد می‌شود خراسان رضوی به‌عنوان پایلوت تولید صادرات‌محور شرق کشور تعریف شود؛ یک بسته ویژه لجستیکی برای کاهش هزینه و زمان ارسال کالا طراحی شود؛ و با توسعه ظرفیت راه‌آهن و مرز سرخس و اصلاح فرایند‌های گمرکی، از توقف کامیون‌ها کاسته شود.