خط معلی؛ تلاقی حماسه، فریاد و طنازی در خط ایرانی

به گزارش شهرآرانیوز؛ خط معلی سبکی است که با حروف درشت، پرشور و جسورانه اش، در دنیای پرشتاب امروز، انگار ما را به لحظه‌ای تماشای عمیق دعوت می‌کند. همین ویژگی‌ها باعث شد نمایشگاه انفرادی «رخساره» به میزبانی ساره سراوانی در نگارخانه رضوان، فراتر از یک نمایشگاه ساده، به محلی برای دیدار و گفت وگوی سه نسل از هنرمندان این سبک تبدیل شود. رویدادی که درآن، ساره سراوانی در کنار استاد خود،

محسن ابراهیمی و بنیان گذار این سبک، استاد حمید عجمی، پیوندی ازانتقال تجربه و دوستی را به تصویر کشیدند تا از حال و آینده این هنر در مشهد بگویند. این نمایشگاه که چند اثر منتخب این دو استاد پیشکسوت و ۳۳ اثر تازه سراوانی را در خود جای داده، بهانه‌ای شد تا در گفت‌و‌گو با این سه چهره، از جایگاه خط معلی در هنر امروز ایران بشنویم.

فرصتی برای آشنایی بیشتر با خط معلی در مشهد

ساره سراوانی درباره هدفش از برگزاری این نمایشگاه می‌گوید: فقط نمی‌خواستم آثارم را به نمایش بگذارم. دوست داشتم فرصتی باشد تا علاقه‌مندان مشهدی با خط معلی بیشتر آشنا شوند. هدفم این بود که هم زیبایی‌های این خط دیده شود و هم مخاطبان، مبدع این هنر و استادانش را بهتر بشناسند.

به همین دلیل تصمیم گرفتیم در کنار نمایشگاه، برنامه‌های فرهنگی، مراسم نکوداشت و کارگاه آموزشی هم داشته باشیم تا این معرفی، کامل و درخور جایگاه هنری خط معلی باشد. او درباره ویژگی‌های خط معلی بیان می‌کند: این نوع خط اگرچه در فضای عمومی جامعه نسبت به خطوطی، چون شکسته نستعلیق کمتر شناخته شده است، اما به دلیل ویژگی‌های بصری و ساختار متفاوتش، جذابیت زیادی برای مخاطب دارد. آنچه بیش از هر چیز در معلی نمود پیدا می‌کند، شکست‌های ناگهانی و طنازی خاص آن است.

این سبک به طور کامل تناسبات هندسی و ساختار خطوط اصیل همچون نستعلیق را در خود حفظ کرده، اما در عین حال از نوعی رهایی و آزادی در ترکیب بندی برخوردار است. همین تفاوت میان تبعیت از قواعد کلاسیک و فرم‌های گرافیکی مدرن است که به خط معلی هویتی پویا بخشیده است، هویتی که اجازه می‌دهد این هنر هم زمان با حفظ اصالت‌های سنتی، با سلیقه مخاطب امروز پیوند بخورد. 

سراوانی درباره دلیل انتخاب این اسم توضیح می‌دهد: رخساره یعنی چهره و سیما که اسم خودم (ساره) هم در دل آن نهفته است. این پیوند برای من خیلی حس و حال شاعرانه‌ای دارد. من در کارهایم همیشه دنبال چهره پنهان کلمات هستم. همان جایی که معنا در پیچ وخم حروف و سکوت بین آن‌ها خودش را نشان می‌دهد. اسم «رخساره» هم برای من همین معنی را دارد. پیوندی بین چهره کلمات و نگاهی که خودم به خط دارم. 

او با اشاره به حضور استادان دراین نمایشگاه می‌گوید: حضوراستاد حمید عجمی (مبدع خط معلی) و استاد محسن ابراهیمی که در آموزش این خط نقش مهمی دارند، برای من افتخار بزرگی است. این حضور باعث می‌شود مخاطب، مسیر یک هنر را از سرچشمه اش تا تجربه‌های نسل‌های بعد ببیند. بودن در جمع این استادان، مسئولیتم را سنگین‌تر می‌کند تا بیشتر یاد بگیرم و با انگیزه بیشتری مسیر هنری‌ام را ادامه دهم.

معلی، تولد یک فریاد در دنیای مدرن

محسن ابراهیمی، هنرمند خط معلی هم با حضور در این نمایشگاه با بیان اینکه هنر خوش نویسی در طول تاریخ ایران، همواره پاسخی به نیاز‌های روحی و اجتماعی مردم بوده است، در واکاوی نسبت میان نیاز انسان و تولد سبک‌های هنری، معتقد است: هنر در لحظه‌ای متولد می‌شود که طلب یک جامعه به مرحله‌ای از تراکم می‌رسد.

ایرانیان تنها ملتی هستند که برای هر نیاز و هر حس، خطی اختصاصی خلق کرده‌اند. نستعلیق را برای شعر و زیبایی، نسخ را برای سهولت در خوانش ادعیه و متون و ثلث را برای صلابت کتیبه‌های معماری و محافظت از بنا‌ها به کار گرفته‌اند. خط شکسته، این راز عشق و مهرورزی و تعلیق با منحنی‌های آرامش بخش خود، هر کدام در دوره‌های تاریخی مختلف، پاسخی به نیاز روانی مردم بوده است.

به گفته این استاد خوش نویسی، خط شکسته در دوره قاجار چنان به اوج رسید که گویی حکومت و جامعه، با احترام به هنرمندان و ادیبان، در فضایی سرشار از فضل و فرهیختگی زندگی می‌کردند. این امر نشان می‌دهد هرگاه طلب و تمایل مردم به یک نیاز هنری فزونی یابد، هنر به ناچار در مسیری تازه بازتولید می‌شود.

ابراهیمی درباره پیدایش خط معلی که اکنون به عنوان هنری متناسب با نیاز‌های مخاطب امروزی شناخته می‌شود، توضیح می‌دهد: این خط حدود سال ۱۳۷۶ در مسیر طراحی یک تمبر با نام مبارک حضرت علی (ع) متولد شد. برخلاف خطوط سنتی که یا بر سهولت خوانش تمرکز داشتند و یا بر صلابت معماری، خط معلی ویژگی متفاوتی دارد. این خط ترکیبی از حماسه، فریاد و درعین حال طنازی است.

او معتقد است: دنیای مدرن که هم نگاهی به سنت دارد و هم غرق در مدرنیته است، به چنین فریادی نیاز داشت. بزرگ نمایی حروف در این خط، نشان دهنده همان حسی است که باید در روح کلمات امروز جاری شود تا مخاطب را به توقف وادارد.

هنر، رسالت توقف و عمیق دیدن دارد

یکی از انتقاد‌هایی که گاه به خط معلی وارد می‌شود، بحث خوانایی است. اما ابراهیمی در دفاع از این سبک و نگاه کلی به هنر، نگاهی متفاوت دارد: رسالت یک تابلوی هنری، روزنامه یا مشق شب نیست که خواندنش دراولویت باشد. تابلو باید مخاطب را از هیاهوی عالم جدا کند، او را مقابل خودش متوقف کند و دقایقی به او فرصت دهد تا در فراز و فرود‌های بصری آن، کشف و شهودی تازه داشته باشد.

این استاد خوش نویسی با انتقاد از سرعت زندگی در عصر شبکه‌های اجتماعی، می‌افزاید: امروز بسیاری از مردم حتی حوصله ایستادن مقابل یک اثر هنری را ندارند. در دوران فردوسی، مردم با هنر زندگی می‌کردند، از ظرف‌های قلم کاری شده تا منبت کاری‌های تخت و ظروف گل ومرغ، همه در زندگی شان جریان داشت. اما امروز، حتی اگر اثری در ابعاد دو متر در دو متر هم اجرا شود، مردم با سرعتی رژه می‌روند که گویی دیدن، اولویت نیست.

ابراهیمی با دعوت مخاطبان به بازنگری در نگاهشان به هنر بیان می‌کند: اگر نگاه مردم نسبت به یک تابلوی هنری تغییر کند و از این شتاب زدگی دنیای مدرن فاصله بگیرند، آن وقت می‌توانند در معانی و اشکال هنری غرق شوند. ما باید از این جهان سرعت، به آن روزگار وصل و آرامش برگردیم؛ چرا که هنر، تنها پناهگاه این هیاهوی روزگار است.

در ادامه حتما بخوانید نمایشگاه خط «رخساره» به قلم ساره سراوانی در نگارخانه رضوان مشهد افتتاح شد

***

حمید عجمی، بنیان گذار سبک «خط معلی» درباره مشکلات این هنر می‌گوید

۲۶ سال ایستادگی برای خط معلی

استاد حمید عجمی، بنیان گذار سبک «خط معلی» با آثاری در نمایشگاه خوش‌نویسی «رخساره» حضور دارد.

هنر در رگ و پی ایرانیان است

او در حاشیه این رویداد در نگارخانه رضوان با اشاره به آثار ارائه شده توسط ساره سراوانی می‌گوید: این هنرمند بیش از ۲۷ سال در حوزه صنعت فعالیت داشته و در کنار آن، دغدغه خوش نویسی و خط معلی را دنبال کرده است.

این موضوع نشان می‌دهد که پرداختن به هنر، در جان و خون ایرانیان نهفته است و هیچ تفاوتی با فعالیت در رشته‌های فنی یا صنعتی ندارد. او معتقد است که خانواده‌های ایرانی همواره در پرورش ذوق هنری فرزندان خود در تلاشند و این یک سنت قدیمی است که باعث می‌شود هنر همواره در جامعه جاری باشد. اینکه یک مدیر صنعتی پس از سال‌ها تجربه، به سراغ هنر می‌رود، نشان دهنده ظرفیت‌های بالای فطری مردم این سرزمین است.

رسانه، پل ارتباطی برای شکوفایی نسل جوان

استاد عجمی با اشاره به جایگاه رسانه تأکید می‌کند: استعدادیابی وظیفه‌ای مشترک است. رسانه‌ها نباید تنها به چهره‌های شناخته شده بسنده کنند. وظیفه خبرنگاران این است که در میان جوانان جست‌و‌جو کنند، استعداد‌ها را بیابند و با پرداختن به آن‌ها در مطبوعات و رسانه ها، مسیر رشدشان را هموار کنند. یک مصاحبه یا گزارش خوب از یک هنرمند جوان، می‌تواند تا سال‌ها به او انگیزه و انرژی مضاعف برای مشق کردن و تلاش بدهد.

مسیر پرچالش خط معلی را با جان پذیرفته‌ایم

بنیان گذار خط معلی با اشاره به فراز و فرود‌های این سبک نوپا در خوش نویسی ایران بیان می‌کند: ایران مهد خوش نویسی جهان است. وقتی در کشوری با پیشینه قوی و هزاران استاد برجسته، یک سبک جدید متولد می‌شود، طبیعی است که با چالش‌ها و مخالفت‌هایی روبه رو شود. سبک معلی ۲۶ سال پیش با همین تقابل‌ها روبه رو بود. با این حال، در این بیش از دو دهه، با ایستادگی توانستیم این مسیر را هموار کنیم.

امروز حدود ۲هزار نفر در ایران و حتی برخی کشور‌های منطقه به این سبک می‌نویسند. خوشبختانه با حسن نیت بسیاری از استادان و انجمن‌های خوش نویسان، این سبک اکنون در حال تثبیت جایگاه خود است و به تدریج مسیر برای تدریس رسمی آن در محافل هنری فراهم شده است. ما این مسیر پرچالش را با جان و دل پذیرفته‌ایم تا هنر خوش نویسی با نوآوری‌های جدید، پویایی خود را حفظ کند.