احمد آفتابی
فعال فرهنگی
در صفحه196 کتاب درخشان «شعر را چگونه بخوانیم؟»، نوشته ادوارد هرش و ترجمه مجتبی ویسی (نشر ققنوس، 1397) به نکاتی درباره شعر معروف «سرزمین هرز (Wasteland)»، سروده تی. اس. اِلیوت، شاعرِ نوبلیست و چیره دست انگلیسی زبان، اشاره شده است که چنین به نظر می رسد، این نکات را می توان در شعر بلند و استوارِ کیوان نریمانی نیز مشاهده کرد. عبارات ادوارد هرش را، در ادامه، نقل می کنیم و بخش هایی را که درباره شعر «استاد شطرنج باز را چه کسی کشته است؟» مصداق دارد داخل گیومه قرار می دهیم: «سرزمین هرز ساختاری باز و «قطعه وار» دارد؛ [...]؛ واجد صحنه ها و توصیف هایی است با «تنوع زمانی و مکانی دامنه دار»؛ پاره هایی هیجان انگیز از «مکالمه، نقیضه گویی، تلمیحاتِ بینامتنی، نقل قول های بی مأخذ و منبع و غالبا نیم بند»، معجونی از «زبان ها»ی از بنیاد تغییریابنده، مجموعه ای متنافر و دردسرساز از آواها. ماحصل آن شعری می شود با «حس و حالِ کابوس». این شعر از دل «مصالحی جسورانه، ناشناخته و ذهنی و روانی» برخاسته است.» و انصافا، شعری که قرار است امروز معرفی کنیم نیز همین گونه است.
شعر زیبا و سپید کیوان نریمانی که خواندن آن با صدای بلند و با رعایت سکوت های لازم، تنها 35دقیقه زمان می برد، سرشار است از ارجاعات فراوانِ تاریخی، جغرافیایی، فرهنگی و زبانی، به آنچه از حدود 5هزار سال پیش تاکنون، در یکی از مهم ترین زادگاه های تمدن بشری، یعنی محدوده بین النهرین (میان رودان) و اطراف آن و به ویژه ایرانِ فرهنگی، رخ داده است. در این شعر چندزبانه که البته بخش اعظم آن به زبان فارسی امروز است، خواننده با عباراتی به زبان فارسی باستان، فارسی میانه، فارسی دوره قاجار، فرانسه و انگلیسی روبه رو می شود که تأمل و تعمق درباره هر یک از آن ها و تلاش برای رمزگشایی از آن عبارات (که بی شک تلاشی است لذت بخش و دلپذیر)، خواننده را به دنیاهای نو و سرزمین های کم وبیش ناشناخته ای رهنمون می شود که ممکن است، گشت و گذار در آن ها، ساعت ها زمان ببرد، ده ها برابر زمانی که برای خواندن سرسری شعر لازم است.
به عنوان نمونه، قطعاتی که به زبان فارسی میانه آمده اند، بخش هایی هستند از «گزارش شترنگ» که ظاهرا نخستین بار، «ملک الشعرا بهار» برگردان فارسی امروزی آن را به سال 1312 و در شماره 7 مجله مهر به چاپ رساند و در کنار این ها، عباراتی از بندهای 6، 10و 13 مندرج در ستون نخست نقش برجسته یا کتیبه بیستون در نزدیکی کرمانشاه که ظاهرا بزرگ ترین کوه نوشته جهان است، به زبان فارسی باستان و نیز جملاتی از کوه نگاره «آنوبانی نی» در سرپل ذهاب که حدود 2000 سال قبل از کتیبه بیستون و حوالی 2300 پیش از میلاد تراشیده شده است، به زبان اکَّـدی و آنچه این قطعات را جذاب تر می سازد، هم نشینی آن هاست با عباراتی از «تذکره الاولیا» عطار، پاره هایی از غزل «ابوالقاسم لاهوتی»، دفاعیات «دکتر تقی ارانی» در دادگاه، استنطاقات «میرزا رضای کرمانی» و قطعاتی از آلبوم معروف «بازگشت به سیاهی» اَمی واینهاوس، خواننده بریتانیایی به زبان انگلیسی. ناگفته نماند، واژه نامه مختصری که در سه صفحه و در پایان کتاب درج شده و به نوشته شاعر «برابر [معادلِ] برخی واژه ها و گزارده های دیریاب و یا برساخته» را، به ترتیبی که در شعر آمده اند، در خود جای داده است، یاریگر خواننده در فهم پاره هایی از شعر است و نیز آغازگر مناسبی برای شروع جست وجوهای بیشتر و پردامنه تر پیرامون ارجاعات پرتکرار و متنوع زمانی و مکانی آن.ادای دینِ کیوان نریمانی به سنت دیرپای شعر فارسی و اشارات لطیف و ظریف او به شعر گذشتگان، نکته دیگری است که اشاره به آن خالی از لطف نیست. به عنوان نمونه، آوردن بیت معروف «همی ریخت خون و همی کَند موی/ سرش پُر ز خاک و پُر از آب روی» از داستان رستم و سهراب (بیت 886 در تصحیح دکتر خالقی مطلق) حین اشاره به اسطوره «گیل گمش» و کشته شدن رقیب و سپس، رفیقِ او «اِنکیدو» در صفحه 20؛ نقل قطعه شناخته شده «دجله به دجله، یم به یم، چشمه به چشمه، جو به جو» در صفحه 35؛ آوردن عبارت «بیار باده که بنیاد کوه بر باد است» در صفحه 71 که یادآور مطلع یکی از غزل های حافظ، یعنی «بیا که قصر اَمَل سخت سست بنیاد است/ بیار باده که بنیادِ عمر بر باد است» خواهد بود؛ و نیز آنچه در صفحات 74 و 75 آمده که می تواند یادآور این سروده سهراب سپهری باشد: «آنی بود/ درها واشده بود/ برگی نه/ شاخی نه/ باغ فنا شده بود/ .../ زیبایی تنها شده بود/ هر رودی دریا/ هر بودی/ بودا شده بود».
و در پایان، حیف است از اشاره بدین نکته بگذریم که تمامی این پاره ها و قطعات رنگارنگ، اعم از نقل قول ها، نقیضه گویی ها، تلمیحات (که از واژه عربی لَمح، به معنای جَستن برق و نیز لَمحه، به معنای یک نظر می آید و صنعتی ادبی است که در آن شاعر، بدون تصریح، به یک متن، قصه، شعر، ترانه، یا اصطلاح هنری یا علمی، اشاره لطیفی می کند)، متون کهن، تکه شعرها و ترانه های دست کاری شده و نشده، همه و همه، در خدمت پرداخت روایتی هستند که در پی یافتن پاسخی برای این سؤال است که «استاد شطرنج باز را چه کسی کشته است؟»
استاد شطرنج باز را چه کسی کشته است؟
سروده کیوان نریمانی
ناشر: نیلوفر، 1402
88 صفحه، 65 هزار تومان