در گذر ایام

محمدرضا فیضی - منطقه ۳ شهرداری سال ۱۳۶۲ با ۵ ناحیه که شامل کل محدوده مناطق ۴ و ۵ و قسمتی از منطقه ۶ کنونی بود، تشکیل شد.
از سال ۱۳۷۱ به تدریج منطقه ۶ و سپس مناطق ۴ و ۵ از این منطقه تفکیک و اداره خدمات شهری با ۴ ناحیه به کار خود ادامه داد. بر اساس سیاست‌های تفکیک مناطق در سال ۱۳۷۸، قسمتی از منطقه ۳ به منطقه ثامن الحاق شد و نواحی خدمات شهری از ۴ ناحیه به ۳ ناحیه تقلیل یافت. موقعیت قرارگیری منطقه به لحاظ نزدیکی و دید مستقیم برخی خیابان‌ها به حرم مطهر امام رضا (ع) با استقبال زائران و مجاوران آن حضرت مواجه
است.
این منطقه با حدود ۲۶ میلیون مترمربع به لحاظ جغرافیایی در شمال شرقی مشهد واقع شده است که از شمال به رودخانه کشف‌رود، از جنوب به خیابان آیت‌ا... شیرازی و از شرق به خیابان آزادی و بولوار طبرسی و از غرب به خیابان آیت‌ا... عبادی (خواجه‌ربیع) و محور جاده کلات منتهی می‌شود.
اراضی بکر موجود در منطقه و وجود مجموعه راه‌آهن مشهد از ظرفیت‌های موجود و بررسی شده در منطقه بوده که با برنامه‌ریزی و طراحی فضا‌های شهری مناسب، تحولی بزرگ در وضعیت منطقه به وجود خواهد آمد. همچنین محور‌های صنعتی جاده کلات و جاده سیمان و مجاورت با محور‌های ورودی حرم مطهر از جمله خیابان شیرازی و وجود آرامگاه خواجه‌ربیع از دیگر موقعیت و ویژگی‌های خاص منطقه است. به لحاظ تاریخی اغلب این منطقه پیشینه روستایی داشته است به گونه‌ای که این وضعیت در نامگذاری فعلی برخی از محلات آن نیز مشاهده می‌شود. روستا‌هایی همچون خیرآباد، سمزقند و قلعه صحرایی که اکنون در جنوب صد متری فجر واقع شدند، نمونه‌ای از این روستا‌ها محسوب می‌شوند. بر این اساس بخش زیادی از اراضی این محدوده را اراضی کشاورزی تشکیل داده است که به مرور زمان و در اثر توسعه شهر، به کاربری‌های شهری تغییر یافته‌اند. این وضعیت تا قبل از سال ۱۳۴۰ در منطقه مشاهده می‌شود. پس از این سال همراه با استقرار فضا‌های مهمی نظیر ایستگاه راه آهن و سیلوگندم فضا‌های مهمی که از سال‌های قبل در بافت منطقه احداث می‌شود، به تدریج پهنه‌های روستایی با افزایش جمعیت و ادغام در بافت شهری به نوعی بافت اولیه منطقه را شکل می‌دهند. پس از انقلاب به دلیل شکل‌گیری خیابان‌های مهم منطقه نظیر محور گاز، رسالت، طبرسی و مجلسی، سرعت تحولات منطقه بیشتر شد و با الحاق محدوده‌های واقع در شمال صد‌متری فجر به محدوده منطقه، وسعت آن به بالاترین حد فعلی رسید. هم اکنون به دلیل وجود اراضی خالی و کشاورزی موجود در منطقه و همچنین هجوم جمعیت از دیگر مناطق استان به شهر مشهد و اسکان برخی از آن‌ها در اراضی منطقه، آن را تبدیل به یکی از مناطق دارای تحولات سریع در شهر مشهد کرده است. به گونه‌ای که اراضی واقع در این منطقه به عنوان ظرفیتی برای رونق حاشیه‌نشینی در شهر مشهد محسوب می‌شود.
ویژگی‌های جمعیتی و اجتماعی
براساس آمار سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ تعداد جمعیت منطقه ۳ بالغ بر ۳۴۱۳۱۳ نفر است که در مقایسه با جمعیت شهر مشهد در این سال، ۱۴.۰۶ درصد از جمعیت شهر را شامل می‌شود.
براساس آمار سال ۱۳۸۵، منطقه ۳ پس از منطقه ۲ شهرداری بالاترین میزان جمعیت را در بین مناطق شهری داراست که این نشان از نقش مهم این منطقه در استقرار جمعیت شهر مشهد دارد.
بررسی شاخص تراکم جمعیت در منطقه ۳ شهرداری نشان می‌دهد که در این منطقه در سال ۱۳۸۵ در هر هکتار ۱۲۹.۶ نفر ساکن هستند.
تراکم جمعیت شهر مشهد در سال ۱۳۸۵ نشان می‏‌دهد که این میزان درحدود ۸۱ نفر در هکتار است که در مقایسه با تراکم جمعیت در منطقه ۳ شهرداری، رقم بسیار پایین‌تری است که نشان از تراکم بالای جمعیت در منطقه در مقایسه با شهر مشهد است.
براساس آمار سرشماری سال ۱۳۸۵، تعداد خانوار ساکن در منطقه ۳ بالغ بر ۸۸۸۷۵ خانوار است (۱۳.۹ درصد خانوار شهر مشهد) که با توجه به جمعیت منطقه، بعد خانوار در این منطقه برابر ۳.۸۴ است.
این عدد در همین سال برای شهر مشهد معادل ۳.۸ می‌باشد که اندکی از منطقه ۳ پایین‌تر است.