سایه سنگین ناباروری

معصومه متین نژاد| وقتی صحبت از ناباروری و نازایی می‌شود، به طور معمول تصویر زنی نسخه به دست و درمانده به ذهن خطور می‌کند که از این مطب پزشک به آن مطب و از این آزمایشگاه به آن آزمایشگاه در رفت وآمد است. در حالی که براساس آمار‌های رسمی سازمان بهداشت جهانی دست کم در ۵۰ درصد موارد ناباروری ها، این مرد‌ها هستند که نقش اصلی را ایفا می‌کنند یا وقتی که با سقط جنین‌های مکرر و اختلالات مادرزادی روبه رو هستیم، نقش باروری مردان کمتر از زنان نیست.
بگذریم از عوامل خطر‌های محیطی که سلامت باروری مردان را بیشتر از زنان تهدید می‌کند و معمولا به چشم کسی حتی خود مرد‌ها هم نمی‌آید و فقط صحبت از سلامت مادران می‌شود. این‌ها را گفتیم، نه برای اینکه سلامت باروری زنان را کم اهمیت جلوه دهیم، بلکه می‌خواهیم بگوییم سلامت باروری مردان هم کم از سلامت باروری زنان ندارد و باید به هردو به یک اندازه توجه کرد و درباره آن به جامعه هشدار داد. این موضوعی است که ما هم آن را به مناسبت هفته جهانی سلامت مردان با دکتر علیرضا حاکمی، متخصص اورولوژی درمیان گذاشتیم. پرسش‌هایی که می‌تواند دغدغه ذهنی شما هم باشد.

نابارور به چه کسی می‌گویند؟
وقتی زوجی تصمیم به بچه دار شدن بگیرند و یک سال هم از این زمان بگذرد و آن‌ها باوجود داشتن رابطه جنسی منظم و بدون استفاده از لوازم پیشگیری، باردار نشوند می‌گوییم که آن زوج نابارور یا نازا هستند. نرخ این ناباروری در دنیا ۱۰-۱۵ درصد است که برای مردم ما تا ۲۰ درصد هم صدق می‌کند و در همه این موارد شاخص‌های زنانه و مردانه به یک اندازه دخیل اند هرچند که به لحاظ عرفی ما کمتر می‌بینیم مرد‌ها برای این مشکل پیش قدم شوند.
نکته تأمل برانگیز ماجرا هم اینجاست که خیلی وقت‌ها حتی مرد‌های ما نمی‌دانند برای درمان مشکلات نابارور‌ی شان باید به کجا مراجعه کنند. براساس آمار‌های موجود، حدود ۳.۵درصد زوج‌ها نابارور قطعی هستند و این به معنای آن است که درصورت مراجعه به موقع، برای بیش از ۱۱ درصد از زوج‌ها می‌توان راه حل درمانی مناسبی پیدا و بعد از گرفتن شرح حال، معاینه بالینی و انجام آزمایش با دارودرمانی یا جراحی مشکل را برطرف کرد.

مهم‌ترین دلایل ناباروری مردان
ناباروری درمردان می‌تواند دلایل زیادی داشته باشد. بخشی از آن به بیماری‌های مادرزادی یا ثانویه‌ای برمی گردد که یک مرد در طول زندگی اش به آن‌ها مبتلا می‌شود و بخشی هم ناشی از عوامل محیطی و سبک زندگی نادرستی است که امروزه جوان‌های زیادی در پیش گرفته اند و باید با اطلاع رسانی و آگاهی بیشتر از آن‌ها دوری کرد.

بیماری‌های مادرزادی یا ثانویه
بیماری‌های زیادی می‌تواند باعث ناباروری در مردان شود مانند بیماری‌های دوران کودکی که به جراحی‌های اطراف بیضه منجر می‌شود، بالا بودن بیضه و بیماری واریکوسل که شایع‌ترین عامل ناباروری در مردان است، اختلالات هورمونی، رشد نامناسب بیضه ها، اختلالات ژنتیکی مانند کوچک بودن بیضه، برخی عفونت‌های مزمن مانند سل که لوله‌های انتقال دهنده اسپرم را از بین می‌برد، برخی عفونت‌های دستگاه تناسلی، بیماری‌های تب دار طولانی مدت و مصرف برخی داروها.
گفتیم که واریکوسل شایع‌ترین عامل ناباروری در مردان است. این بیماری خوشبختانه درمان پذیر است، اما باید به موقع برای درمان آن اقدام کرد. واریکوسل، واریس عروق بیضه است که باعث می‌شود خون طولانی مدت در بیضه‌ها بماند و با افزایش درجه حرارت محیط بیضه، تولید اسپرم دچار اختلال شود. این مشکل در بین پسران جوان به ویژه سنین ۱۵ تا ۲۵ سال بیشتر دیده می‌شود.
آمار‌ها نشان می‌دهد: ۲۰ درصد پسران جوان از این اختلال رنج می‌برند، درحالی که اگر به موقع تشخیص داده شود، درمان به سادگی صورت می‌گیرد و به بیضه‌ها هم آسیبی نمی‌رسد. بهترین راه برای این منظور هم این است که خود فرد با معاینه بیماری را تشخیص دهد. اگر در ناحیه زیرین بیضه، شبکه‌ای کرمی شکل لمس شود، احتمال واریکوسل وجود دارد و باید برای تشخیص دقیق‌تر حتما به یک متخصص اورولوژی مراجعه کرد.

عوامل محیطی و سبک زندگی
استرس: استرس‌های طولانی مدت تعادل هورمونی را در بدن به هم می‌ریزد، ازاین رو اگر شغلی دارید که مدام در معرض استرس هستید باید برای آن فکری بکنید. درضمن، از آنجایی که این شما هستید که جنسیت جنین را مشخص می‌کنید باید بدانید که استرس باعث دخترزایی خواهد شد.
چاقی و تغذیه نامناسب: مطالعات علمی نشان می‌دهد که اضافه وزن در مردان خطر ناباروری را بیشتر می‌کند، پس افزون بر اینکه باید به تحرک و فعالیت بدنی تان توجه بیشتری بکنید باید مراقب خورد و خوراکتان هم باشید و قید مصرف غذا‌های چرب، مانده و فست فودی را هم بزنید.
دود و دم: دود از هر نوعش که باشد برای سلامتی و باروری شما حکم سم را دارد و تولید طبیعی اسپرم را در شما مختل می‌کند. مصرف موادی هم که باعث تحریک و رشد عضله می‌شود همین نتیجه را خواهد داشت، پس اگر تصمیم به پدرشدن دارید قبل از هرکاری این مانع را از زندگی تان بردارید.
گرمای زیاد: درجه حرارت طبیعی بدن ۳۷ درجه است، ولی اگر درجه حرارت بیضه‌ها به این میزان برسد، افزون بر اینکه تولید اسپرم کاهش می‌یابد، تحرک آن‌ها هم کم می‌شود و این یعنی اختلال در باروری، بنابراین انجام هرکاری مانند استحمام طولانی با آب داغ، سونا و جکوزی طولانی مدت، پوشیدن لباس‌های تنگ و چسبان و مواد مصنوعی، نشستن‌های زیاد و انجام کار‌هایی مانند شاطری و آشپزی برقدرت باروری شما تأثیر منفی دارد.
پرتو‌های مضر: اسپرم‌ها تعدادشان زیاد و توانشان بسیار کم است و زود ازبین می‌روند ازاین رو، قرار گرفتن در معرض تابش هرنوع اشعه‌ای می‌تواند در درازمدت باروری شما را با مشکل روبه رو کند. حالا می‌خواهد پرتو‌های رادیواکتیو باشد یا امواج رایانه و گوشی همراهتان.
مواد شیمیایی: استفاده بی رویه از سموم شیمیایی برای دفع حیوانات موزی و حتی کود‌های شیمیایی که در کشاورزی به کار می‌رود می‌تواند بر کیفیت و کمیت اسپرم تولیدی تأثیر منفی داشته باشد و در درازمدت شما را با مشکل جدی روبه رو کند. ازاین رو، بهتر است که در برخورد با این مواد همیشه تدابیر لازم را بیندیشید.

ناباروری‌ها پیشگیری شدنی اند
خوشبختانه با رشد علم پزشکی می‌توان از درصد بالایی از ناباروری‌های قطعی در مردان پیشگیری کرد مانند ناهنجاری‌های دستگاه تولیدمثل که با یک معاینه ساده در دوره نوزادی یا پیچ خوردگی بیضه در دوره نوجوانی می‌توان آن‌ها را برطرف کرد. درسنین بالاتر و جوانی هم باید با آموزش‌های لازم درباره نحوه و نوع رابطه جنسی مانع از رفتار‌های پرخطر جنسی و درپی آن بروز عفونت‌های مقاربتی –که یکی دیگر از عوامل ناباروری در مردان است- شد.
دریافت آموزش‌های لازم درباره سبک درست زندگی کردن و خودمراقبتی در برخورد با عوامل زیانبار محیطی و شغلی از دیگر موضوع‌هایی است که پسران جوان باید آن را جدی بگیرند. امروزه روش‌های کمک باروری نوین زیادی هم مانند «آی وی اف» و «میکرواینجکشن» در کشور ارائه می‌شود که شانس موفقیت باروری را در هردوره بین ۳۰ تا ۴۰درصد افزایش می‌دهد و درصورتی که مشکل حتی نبود اسپرم هم باشد، فرد می‌تواند از روش‌هایی مانند جنین اهدایی برای تجربه حس پدرشدن استفاده کند.