هنر مقاومت، هنری متعهد در برابر ظلم و نابرابری است

به گزارش شهرآرانیوز، آیدین مهدی زاده، در خصوص هنر مقاومت اظهار داشت: باید «هنر مقاومت» را نه فقط به عنوان یک ژانر یا شیوه، بلکه به‌عنوان یک «جریان زنده» در نظر گرفت که همگام با تحولات اجتماعی و سیاسی دچار دگردیسی می‌شود.

وی افزود: باید آن را به نوعی پاسخ و واکنش هنرمند به رویداد‌های اجتماعی و سیاسی دانست هر چند که بازهم این همه ماجرا نیست. هنر مقاومت، هنری متعهد است که در برابر ظلم، اشغال، استبداد و نابرابری شکل می‌گیرد.

مهدی‌زاده ادامه داد: نقش آن بر جامعه، فراتر از یک سرگرمی یا یک اثر زیبایی‌شناختی صرف است. باید دانست که در شرایط سخت، این هنر است که به جامعه یادآوری می‌کند مبارزه ارزش دارد و آینده‌ای روشن‌تر ممکن است.

به گفته مهدی‌زاده، نمادها، ترانه‌ها و روایت‌های مشترک، حس «ما» بودن را تقویت می‌کند. از سوی دیگر بیان هنری، هویت، چرائی و معنا را در جنبش‌های اجتماعی تببین می‌کند. هنر مقاومت، وقایعی را ثبت می‌کند که ممکن است در روایت رسمی حذف شوند (مثل نقاشی‌های دیواری بوسنی یا عکس‌های زندان ابوغریب یا روایت‌های جنگ دوازده روزه).

رییس دفتر مرکز هنر‌های تجسمی وزارت فرهنگ تصریح کرد: همه اینها همانطور که گفته شد به نوعی وجه واکنشی و پاسخگویی هنر و هنرمندان در قبال آن‌چیزی است که در جامعه جریان دارد. اما همیشه این هنرمند نیست که منتظر کنش اجتماع باشد تا به آن پاسخ دهد، بلکه یک شعر، یک موسیقی یا یک گرافیتی می‌تواند ترسِ بیان را بشکند و فریاد خفته جوامع را بلند کند.

مهدی‌زاده افزود: هنرمند می‌تواند جوامع و توده‌ها را بشوراند و به حرکت وا دارد، یک نقاشی می‌تواند وجهی از ظلم و نادیده گرفته شدن حقوق ساده انسانی را نمایان سازد که شاید در هیاهوی رسانه‌ها گم شده باشد. در واقع این وجه کنشگری و فعال بودن هنر و هنرمند در اجتماع امروز است.

وی افزود: با نگاهی به دل تاریخ هنر به زودی در خواهیم یافت که هیچ هنرمند شاخصی، بدون این وجه کنشگری تعریف نشده است. هنرمندان بزرگ و تاریخ‌ساز، هنرمندان استدیو و گالری و افتتاحیه‌های بعدازظهر با بوی قهوه نبودند. هنرمندان برخاسته از بطن جامعه و لاجرم محرک آن بوده‌اند.

مهدی زاده گفت: فرانسیسکو گویا، ونسان ون گوگ، اونوره دومیه، فریدا کالو، واحد خاکدان و فهرست بلند بالایی از هنرمندان سال‌های دور و نزدیک تاریخ هنر همگی کسانی بودند که نه تنها رویکرد انفعالی نسبت به پدیده‌های اجتماعی خود نداشتند بلکه همگی بخشی از کنش اجتماعی سازنده ساختار جوامع خود بودند که قلم خود را در کنش یا واکنش به اجتماع خود به حرکت در می‌آوردند و بر بوم می‌گذاشتند.

وی افزود: بوم هنرمند اصیل نه چهارچوب سفید تکیه داده شده بر سه پایه نقاشی بلکه بوم و زمینه اجتماعی زیستش است.

وجه غیر قابل انکار اجتماعی هنر

در ادامه رییس دفتر هنر‌های تجسمی وزارت فرهنگ در خصوص تفاوت هنر مقاومت در سال‌های اول انقلاب با امروز توضیح داد: نه در سطح کنشگری بلکه در نوع مواجهه و بیان هنرمندان سال‌های پیش از انقلاب، حین و پس از آن و حتی امروز با یکدیگر تفاوت دارند. نه به این معنی که سطح دیگری از کنش را به نمایش می‌گذارند بلکه این تفاوت، ریشه در تغییر ماهیت «دشمن»، «ابزارها» و «مخاطب» دارد.

مهدی زاده افزود: این وجوه تمایز را می‌توان در سیر تغییر چهره دشمن اصلی از استکبار جهانی (آمریکا، شوروی)، رژیم صهیونیستی، ضد انقلاب داخلی یا حتی بحران‌های زیست‌محیطی و اقتصادی و جنگ تحمیلی دانست.

وی اضافه کرد: یا در تغییر رسانه و ابزار مثل سیر از دیوار‌های شهر، پوستر‌های دستی، تئاتر خیابانی، نوار کاست، رادیو و تلویزیون انقلابی تا فضای مجازی (اینستاگرام، تلگرام، X)، موسیقی زیرزمینی، پادکست، هنر دیجیتال، NFT و ویدئوآرت جست‌و‌جو کرد.

به گفته مهدی‌زاده، این تغییر می‌تواند در شیوه و زبان از شیوه حماسی، شعارگونه، صریح، آرمان‌خواهی جمعی (شهادت، پیروزی) تا شیوه‌های شخصی، روایی، چندلایه، کنایی و نمادین با تأکید بر «زیست روزمره» و «رنج فردی» وجود داشته باشد.

وی ادامه داد: امکان دارد این تفاوت‌ها را در نوع مخاطب از طیف مخاطب ایده‌آل، «توده متعهد انقلابی» (امت واحده) که هدف را می‌شناسد و برای آن می‌جنگد یا «فرد آگاه تنها» که به نظام جهانی بی‌اعتماد است، اما به دنبال هم‌دلی و درک متقابل می‌گردد یافت. یا حتی تفاوت را در محتوای آثار مثل شهدا، پیروزی انقلاب، دفاع مقدس، آمریکا ستیزی، قدس تا خاموشی خیابان‌ها، مرگ تدریجی امید، مهاجرت اجباری، خشونت نهاد‌های قدرت جهانی دانست.

مهدی‌زاده تصریح کرد:، اما آنچه مسلم است وجه غیر قابل انکار اجتماعی هنر است که در همه دوران‌ها ثابت و بدون تغییر است. هنرمند همیشه در کنار اجتماع و مردم است و مرگ هنرمند را زمانی باید دانست که این اتصال قطع شده باشد و نسبتی میان هنرمند و هنرش با آنچیزی که در جامعه در جریان است نتوان تعریف کرد.

در ادامه حتما بخوانید هنر و رسانه ابزار تحقق حکمرانی دینی‌اند

نقطه عطف در مخاطب نهفته است

رییس دفتر هنر‌های تجسمی وزارت فرهنگ در خصوص نقش نسل جدید و مخاطب امروز در هنر مقاومت به خبرنگار ایرنا، گفت: مهم‌ترین نقطه عطف قطعاً در مخاطب نهفته است. نسل جدید (نسل Z و آلفا در ایران) دیگر یک «مخاطب مصرف‌کننده» نیست، بلکه یک «مشارکت‌کننده فعال و خالق» است. او می‌بیند و می‌شوند و در معرض محتوا است. به هیچ وجه نمی‌توان محتوای در اختیار او را کانالیزه کرد و فیلتر کرد.

مهدی‌زاده افزود: سه نقش کلیدی نسل جدید را می‌توان به این شکل تعریف کرد. اول، از مصرف کننده به تولید کننده (پروزومر)، یک نوجوان با گوشی همراه خود، یک کلیپ کوتاه می‌سازد که از هر فیلم سینمایی گران‌قیمتی تأثیرگذارتر است. این هنر، «لحظه‌ای» و «کنشگرانه»، نه از پیش طراحی‌شده و واکنشی است.

وی اضافه کرد: دوم، انتخاب‌گر و بی‌اعتنا به کلیشه‌ها است، مخاطب امروز، هنر شعارگونه و مستقیم را پس می‌زند. او اثری را می‌پسندد که به «ابهام»، «احساس شخصی» و «زیبایی‌شناسی روز دنیا» احترام بگذارد. اگر محتوایی موفق شد حتماً از زبان خیابان، تنهایی و خشم فردی می‌گوید، نه از زبان تک صدایی و یک طرفه.

مهدی زاده ادامه داد: سوم، جهانی و محلی به شکل هم‌زمان است. نسل جدید در عین حال که دغدغه جهانی دارد، به بوم و منطقه خود هم حساس است. هنر مقاومت او، خود را در شبکه‌های جهانی نشان می‌دهد و از نماد‌های فراملی استفاده می‌کند در عین حال که به دنبال بیان مسائل فردی و نهادی خود است.

به گفته این مدیر هنری، و صد البته بزرگ‌ترین مسئله، «شکاف نسلی در درک مقاومت» است. برای نسلی که انقلاب و جنگ را ندیده، یا اینکه با نماد‌ها و تصاویر امروزی آشنا است ادارک مفهوم مقاومت به صورت دیگری متبلور می‌شود. تضاد در نشانه‌شناسی و زیباشناسی نسلی مابین پذیرش و هدایت مسئله‌ای است که هنرمند امروز با آن دست به گریبان است. این هوشمندی و همان وجه کنشگری هنرمند را می‌طلبد که بتواند این تضاد را با خود حل کند و در عین اینکه حال و هوای نسل جدید را می‌پذیرد در جستجوی متأثر کردن آن باشد.

مهدی‌زاده خاطرنشان کرد: باری، هنر مقاومت در ایران، از یک «هنر اقتدار و حماسه رسمی» (در دهه ۶۰) به یک «هنر اقلیت و شاید نافرمانی شهروندی» (در امروز) تبدیل شده است. این تغییر نه یک افول، که یک تکامل طبیعی بر اساس نیاز جامعه است.

وی افزود: اگر نهاد‌های فرهنگی همچنان بر نسخه قدیمی پافشاری کنند، به‌طور کامل از «مخاطب امروز» که خواهان راستگویی، هم‌ذات‌پنداری شخصی و زیبایی‌شناسی متجدد است، جدا خواهند افتاد. رمز بقا و تأثیرگذاری هنر مقاومت، در گوش دادن به صدای نسل جدیدی است که با ظریف‌ترین و شخصی‌ترین ابزارها، بزرگ‌ترین مقاومت را شکل می‌دهد.

منبع: ایرنا